Zeszyt 5. rocznika XCV

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • BOGUSŁAW DUNAJ, MIROSŁAWA MYCAWKA: Pisownia a wymowa polska w perspektywie historycznej
    Celem artykułu jest ustalenie wzajemnego oddziaływania polskiej ortografii i wymowy w rozwoju historycznym. W pierwszym okresie rozwoju polskiego piśmiennictwa (do poł. XVI w.) ortografię polską dostosowywano stopniowo do wymowy. Stabilizacja ortografii spowodowała, że w następnych stuleciach różnice pomiędzy wymową a ortografią zwiększały się. Ortografia wpływała niekiedy na zahamowanie niektórych procesów fonetycznych.
  • BARBARA BATKO-TOKARZ: Słowniki o układzie hierarchicznym – próba uporządkowania pojęć
    Tematem artykułu jest opis różnorodnej terminologii używanej do nazwania słowników o strukturze hierarchicznej w leksykografii polskiej na tle analogicznych zjawisk w leksykografii europejskiej. W pierwszej kolejności opisana została mnogość terminów stosowanych wymiennie, często jako synonimy, do określenia tego typu słowników w leksykografii europejskiej. Więcej uwagi poświęcone zostało leksykografii angielskojęzycznej (ze szczególnym uwzględnieniem pojęcia tezaurusa), a także uwidaczniającym się czasem różnicom w użyciu tych terminów w różnych krajach europejskich (zwł. leksykografia francuska, leksykografia wschodnioeuropejska). Druga część artykułu dotyczy leksykografii polskiej. Omówiono stosowane czasem przez badaczy terminy nadrzędne takie jak słownik onomazjologiczny i słownik niealfabetyczny, a także używane najczęściej w odniesieniu do słowników z tego typu makrostrukturą terminy słownik tematyczny, słownik pojęciowy, tezaurus, uwzględniając częstotliwości ich stosowania oraz to, że są one różnie rozumiane.
  • BARBARA ŻEBROWSKA: Pieszczotliwe określenia używane przy zwracaniu się do matki dawniej i dziś
    Artykuł podejmuje próbę przedstawienia dawnych i współczesnych sposobów zwracania się do matki. Wyjaśnia budowę poszczególnych słów oraz przyczyny zmian w ich zasobie we współczesnym języku polskim. Wykorzystany w artykule materiał językowy pozyskany został drogą badań ankietowych i ekscerpcji wybranych źródeł słownikowych.
  • MAREK MARSZAŁEK: Frazemy wschodniosłowiańskie w powojennej polszczyźnie wileńskiej
    Artykuł dotyczy frazemów w starannej odmianie polszczyzny wileńskiej, które są zapożyczeniami z języków wschodniosłowiańskich (rosyjskiego lub białoruskiego). Autor czerpie materiał z książek drukowanych na Litwie w latach 1951−1985 (m.in. z podręczników, poradników medycznych, zbiorków sztuk i opowiadań o tematyce obyczajowej, poradników metodycznych oraz pozycji o tematyce rolniczej). Frazemy grupuje w obszary tematyczne, co pozwala pokazać te dziedziny życia litewskich Polaków, w których ponadleksemowe pożyczki były szczególnie rozpowszechnione, oraz te, w których występowały sporadycznie.
  • HENRI MENANTAUD: Trzy razy NIE. O kwalifikacji gramatycznej leksemów nieodmiennych o postaci nie w języku polskim
    Punktem wyjścia dyskusji jest krytyczna analiza artykułu Grochowskiego z 2007 o kwalifikacji gramatycznej leksemów nieodmiennych o postaci nie w języku polskim. Proponuje się nowe rozwiązanie tego problemu. Wysuwa się hipotezę, że istnieją w polskim trzy leksemy o stałej postaci nie: NIE1 – ortotoniczny czasownik (Czy to pańskie rękawiczki? – Nie.), NIE2 – partykuła rematyzująca i proklityka niezwiązana (Nie Jan tańczył wczoraj z Marią.), NIE3 – przysłówek nierematyzujący i proklityka związana (Ta szklanka nie jest czysta.). Odrzuca się tym samym hipotezę o dodatkowej części mowy, do której należałaby polska negacja.
  • IZA MATUSIAK-KEMPA, MAGDALENA OSOWICKA-KONDRATOWICZ: Wiedza historycznojęzykowa w dydaktyce i praktyce logopedycznej
    W artykule wskazano na celowość ścisłego powiązania wiedzy z gramatyki opisowej z wiedzą o procesach historycznojęzykowych w nauczaniu językowym na studiach logopedycznych. Analiza językoznawcza, w tym historycznojęzykowa, wyjaśnia bowiem szereg zjawisk obserwowanych w rozwoju językowym dziecka oraz w zaburzeniach rozwoju mowy i zaburzeniach mowy.
  • JAKUB BOBROWSKI: Stylizacja językowa w serialach telewizyjnych o tematyce historycznej (na wybranych przykładach)
    Artykuł poświęcony jest formom i funkcjom stylizacji językowej w dialogu filmowym. Przeanalizowane zostały pierwsze odcinki trzech klasycznych polskich seriali historycznych: Królewskich snów, Królowej Bony i Czarnych chmur. Autor opisuje gramatyczne, semantyczne i pragmatyczne wykładniki stylizacji historycznej. Okazuje się, że zabiegi stosowane przez twórców filmowych są bardzo podobne. Twórcy seriali wykorzystali literacki stereotyp staropolszczyzny. Jego podstawowymi elementami są archaizmy rzeczowe, konwencjonalne archaizmy stylistyczne, słownictwo książkowe i staropolskie tytuły grzecznościowe. Autor uważa, że znaczny wpływ na kształt językowy dialogów ma specyfika medium audiowizualnego.

RECENZJE

  • EMIL POPŁAWSKI, Frazemy z biblijnymi nazwami osobowymi w gwarach polskich,
    przez STANISŁAWA KOZIARĘ
  • IWONA KAPROŃ-CHARZYŃSKA, Pragmatyczne aspekty słowotwórstwa. Funkcja ekspresywna i poetycka, przez RAFAŁA ZARĘBSKIEGO
  • MIROSŁAWA SAGAN-BIELAWA, Dziedzictwo pozaborowe. Społeczna świadomość językowa Polaków w Drugiej Rzeczypospolitej, przez ANNĘ TYRPĘ

KRONIKA

  • ANNA SERETNY: «O lepsze jutro studiów polonistycznych w świecie». Międzynarodowa konferencja z okazji jubileuszu 70-lecia prof. dr. hab. Władysława T. Miodunki, Kraków 2015.

Nowości wydawnicze i książki nadesłane
Powstał Oddział Warszawski Towarzystwa
Recenzenci artykułów z XCV rocznika Języka Polskiego
PIOTR ŻMIGRODZKI: Coś się kończy, coś się zaczyna…