Przyimki na, w oraz do przed nazwami państw, krajów i krain. Historia i współczesne wahania normatywne
PDF

Słowa kluczowe

przyimki
nazwy krajów
korpusy historyczne
norma gramatyczna
uzus

Jak cytować

Łaziński, M. (2021). Przyimki na, w oraz do przed nazwami państw, krajów i krain. Historia i współczesne wahania normatywne. Język Polski. https://doi.org/10.31286/JP.01001

Abstrakt

Artykuł przedstawia zmienną w dziejach polszczyzny łączliwość przyimków na, w i do z nazwami państw, krajów i regionów. Najwięcej uwagi poświęcono łączliwości przyimków z nazwami wschodnich sąsiadów Polski, która jest dziś tematem społecznej debaty. Według słowników i wydawnictw poprawnościowych nazwy Ukraina, Białoruś łączą się z przyimkiem na, nazwa Litwa dopuszcza wariantywnie lokatywne w i adlatywne do, czyli przyimki typowe dla ogromnej większości nazw niezależnych państw z wyjątkiem wysp i półwyspów. Kwerendy w trzech korpusach historycznych pokazują, że połączenia w Litwie i w Ukrainie przeważały w polszczyźnie do końca XVIII wieku, a były typowe jeszcze w wieku XIX. Jednocześnie wyraźna jest historyczna tendencja wzrastającej łączliwości przyimka na z nazwami tych krajów i regionów, które należały do wspólnego organizmu państwowego, niekoniecznie pod nazwą Polska. Tendencja ta dotyczy regionów, które stanowiły część jagiellońskiej unii dynastycznej oraz niektórych krajów i regionów  słowiańskich w ramach państw zaborczych. O wyborze między przyimkami decydują także inne czynniki historyczne, kognitywne i socjolingwistyczne opisane w tekście. Wszystkie one skłaniają jednak do tego, by uznać dziś za poprawne połączenia nazw krajów z regularnymi przyimkami w i do, w tym wyrażeń w Ukrainie, w Białorusi i w Litwie,  obok tradycyjnych połączeń z na.

https://doi.org/10.31286/JP.01001
PDF

Bibliografia

Bańko M., Krajewska M. 1994: Słownik wyrazów kłopotliwych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa,

Bańko M. 2010: Słownik wyrazów trudnych i kłopotliwych PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Bańkowski A. 2000: Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Doroszewki W., Kurkowska H. 1973: Słownik poprawnej polszczyzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Gruszczyński W., Adamiec D., Ogrodniczuk M. 2013: Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII wieku (do 1772 roku) – prezentacja projektu badawczego, „Polonica” XXXIII, s. 309–316.

Klebanowska B. 1971: Znaczenia lokatywne polskich przyimków właściwych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Kryński A.A. 1930: Objaśnienie sposobów mówienia, „Poradnik Językowy” XXV, z. 1, s. 8–9.

Markowski A. (red.) 2004: Wielki słownik poprawnej polszczyzny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Nitsch K. 1927: O nazwy naszych słowiańskich sąsiadów. Rusini czy Ukraińcy?, „Język Polski” 1927, z. 3, s. 65–72.

Nitsch K. 1928: Rusini czy Ukraińcy? (Zamknięcie), „Język Polski” XIII, z. 5, s. 146–153.

Ogrodniczuk M., Derwojedowa M., Łaziński M., Pęzik P. 2017: Narodowy Korpus Języka polskiego – co dalej?, „Prace Filologiczne” LXXI, s. 237–246.

Pęzik P. 2020: Budowa i zastosowania korpusu monitorującego MoncoPL, „Forum Lingwistyczne” 7, s. 133–150.

Przybylska R. 2002: Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej, Universitas, Kraków.

Sojka-Masztalerz H. 2004: Rusini czy Ukraińcy? Językowy obraz nacji ukraińskiej w prasie polskiej (1918–1939), Wydawnictwo WTN, Wrocław.

Suchecki H. 1853: Zwięzła gramatyka języka polskiego do użytku w szkołach. Kurs wyższy, P. Piller, Lwów.

Szober S. 1939: Słownik ortoepiczny, M. Arct, Warszawa.

Szober S. 1948: Słownik poprawnej polszczyzny, SW Wiedza, Wydawnictwo S. Arcta, Warszawa.

Szober S. 1958: Słownik poprawnej polszczyzny, kom. red. W. Doroszewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa (analogicznie wyd. z r. 1966, 1968 i 1969).

Ułaszyn H. 1927: Rusini czy Ukraińcy (Z powodu artykułu prof. K. Nitscha), „Język Polski”, nr 5, s. 138–147.

Weinsberg A. 1973: Przyimki przestrzenne w języku polskim, niemieckim i rumuńskim, Ossolineum, Wrocław.

Westfal S. 1936: O zwrotach w Litwie i do Litwy, „Język Polski” XXI, z. 3 s. 65–71, z. 4, s. 106–109.

Wójcik T. 1979: Z zagadnień teorii przyimka, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Kielce.