Przyimki na, w oraz do przed nazwami państw, krajów i krain. Historia i współczesne wahania normatywne
PDF

Słowa kluczowe

przyimki
nazwy krajów
korpusy historyczne
norma gramatyczna
uzus

Jak cytować

Łaziński, M. (2022). Przyimki na, w oraz do przed nazwami państw, krajów i krain. Historia i współczesne wahania normatywne. Język Polski, (1), 26–40. https://doi.org/10.31286/JP.01001

Abstrakt

Artykuł przedstawia zmienną w dziejach polszczyzny łączliwość przyimków na, w i do z nazwami państw, krajów i regionów. Najwięcej uwagi poświęcono łączliwości przyimków z nazwami wschodnich sąsiadów Polski, która jest dziś tematem społecznej debaty. Według słowników i wydawnictw poprawnościowych nazwy Ukraina, Białoruś łączą się z przyimkiem na, nazwa Litwa dopuszcza wariantywnie lokatywne w i adlatywne do, czyli przyimki typowe dla ogromnej większości nazw niezależnych państw z wyjątkiem wysp i półwyspów. Kwerendy w trzech korpusach historycznych pokazują, że połączenia w Litwie i w Ukrainie przeważały w polszczyźnie do końca XVIII wieku, a były typowe jeszcze w wieku XIX. Jednocześnie wyraźna jest historyczna tendencja wzrastającej łączliwości przyimka na z nazwami tych krajów i regionów, które należały do wspólnego organizmu państwowego, niekoniecznie pod nazwą Polska. Tendencja ta dotyczy regionów, które stanowiły część jagiellońskiej unii dynastycznej oraz niektórych krajów i regionów  słowiańskich w ramach państw zaborczych. O wyborze między przyimkami decydują także inne czynniki historyczne, kognitywne i socjolingwistyczne opisane w tekście. Wszystkie one skłaniają jednak do tego, by uznać dziś za poprawne połączenia nazw krajów z regularnymi przyimkami w i do, w tym wyrażeń w Ukrainie, w Białorusi i w Litwie,  obok tradycyjnych połączeń z na.

https://doi.org/10.31286/JP.01001
PDF

Bibliografia

Bańko M. 2010: Słownik wyrazów trudnych i kłopotliwych PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Bańko M., Krajewska M. 1994: Słownik wyrazów kłopotliwych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Bańkowski A. 2000: Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Gruszczyński W., Adamiec D., Ogrodniczuk M. 2013: Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII wieku (do 1772 roku) – prezentacja projektu badawczego, „Polonica” XXXIII, s. 309–316.

Klebanowska B. 1971: Znaczenia lokatywne polskich przyimków właściwych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Kryński A.A. 1930: Objaśnienie sposobów mówienia, „Poradnik Językowy” XXV, z. 1, s. 8–9.

Nitsch K. 1927: O nazwy naszych słowiańskich sąsiadów. Rusini czy Ukraińcy?, „Język Polski” XII, z. 3, s. 65–72.

Nitsch K. 1928: Rusini czy Ukraińcy? (Zamknięcie), „Język Polski” XIII, z. 5, s. 146–153.

Ogrodniczuk M., Derwojedowa M., Łaziński M., Pęzik P. 2017: Narodowy Korpus Języka polskiego – co dalej?, „Prace Filologiczne” LXXI, s. 237–246.

Pęzik P. 2020: Budowa i zastosowania korpusu monitorującego MoncoPL, „Forum Lingwistyczne”, nr 7, s. 133–150.

Przybylska R. 2002: Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków.

Sojka-Masztalerz H. 2004: Rusini czy Ukraińcy? Językowy obraz nacji ukraińskiej w prasie polskiej (1918–1939), Wydawnictwo WTN, Wrocław.

SPP PWN: Słownik poprawnej polszczyzny PWN, red. W. Doroszewski, H. Kurkowska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.

SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa (t. 1–34), K. Mrowcewicz (t. 35–36), t. 1–22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1994, t. 23–36, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 1995–2012.

SStp: Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 1–9, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–1987, t. 10–11, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1988–2002.

Suchecki H. 1853: Zwięzła gramatyka języka polskiego do użytku w szkołach. Kurs wyższy, P. Piller, Lwów.

Szober S. 1937: Słownik ortoepiczny. Jak mówić i pisać po polsku, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa.

Szober S. 1948: Słownik poprawnej polszczyzny, Spółdzielnia Wydawnicza Wiedza, Wydawnictwo S. Arcta, Warszawa.

Szober S. 1958: Słownik poprawnej polszczyzny, kom. red. W. Doroszewski i in., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa (analogicznie wyd. z roku 1966, 1968 i 1969).

Ułaszyn H. 1927: Rusini czy Ukraińcy (Z powodu artykułu prof. K. Nitscha), „Język Polski” XII, z. 5, s. 138–147.

Weinsberg A. 1973: Przyimki przestrzenne w języku polskim, niemieckim i rumuńskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Westfal S. 1936: O zwrotach w Litwie i do Litwy, „Język Polski” XXI, z. 3, s. 65–71, z. 4, s. 106–109.

Wójcik T. 1979: Z zagadnień teorii przyimka, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Kielce.

WSPP: Wielki słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.

Skip to content