Zeszyt 2-3. rocznika XCI

  • Jubileusz 80-lecia prof. Walerego Pisarka (z fotografią)
  • Wojciech KAJTOCH: O profesorze Walerym Pisarku
  • Andrzej MARKOWSKI: Świadomość językowa w Dziennikach Marii Dąbrowskiej (przyczynek do kształtowania się normy w polszczyźnie I połowy XX wieku)
    Artykuł opisuje świadomość językową Marii Dąbrowskiej, ujawnioną w jej obszernych dziennikach. Autorka charakteryzowała język swoich utworów jako dobrą polszczyznę wyniesioną ze swojego środowiska, umiała uzasadnić swoje wybory językowe i ich bronić. Oceniała krytycznie język współczesnych sobie pisarzy i mediów, ceniła gwary ludowe i dawny język polski. Z dystansem odnosiła się do prac językoznawców dotyczących języka pisarzy. Wykazywała troskę o polszczyznę, interesowała się jej rozwojem. Jej świadomość językową można określić jako wysoką.
  • Bogdan WALCZAK: Ewolucja języka a kodyfikacja normy
  • Piotr ZBRÓG: Norma językowa a skodyfikowana norma językowa – propozycja obiektywizacji opisu
  • Zygmunt SALONI: Co w roku 2010 obowiązuje w pisowni polskiej?
    Skutkiem uwarunkowań historycznych nie istnieje w istocie obowiązująca kodyfikacja pisowni polskiej. Reguły ogólne, konieczne w nauczaniu na szczeblu podstawowym, zostały sformułowane z dużym trudem po długich i namiętnych dyskusjach. Szczegółowe zasady ortograficzne podawane w słownikach ortograficznych i kompendiach znacznie wykraczają poza obowiązujące przepisy (które też zawierają potknięcia i niekonsekwencje). Są punkty w ortografii, w których uzus piszących rozchodzi się wyraźnie z literą przepisów. Sytuację pogarszają „uchwały ortograficzne” Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, mające na celu dokładne skodyfikowanie kwestii drobnych i mało istotnych. Przed kilku laty zgłosiłem projekt, żeby opracować zbiór przepisów, mający charakter minimalny – przede wszystkim dla potrzeb szkoły polskiej. Propozycja ta nie znalazła poparcia u instytucji formalnie odpowiedzialnych za ortografię oraz w środowisku językoznawczym. W tej sytuacji trzeba się pogodzić ze spontanicznym rozwojem pisowni.
  • Anna PIOTROWICZ, Małgorzata WITASZEK-SAMBORSKA: Poradnictwo językowe a zmiany w normie skodyfikowanej
    Celem artykułu było sprawdzenie tego, w jakim stopniu wskazówki zamieszczane w poradnikach od połowy XX wieku do dziś znajdowały odzwierciedlenie w decyzjach kodyfikacyjnych językoznawców. Autorki przeanalizowały kilka innowacji językowych: fleksyjną (tą // tę), słowotwórczą (unikalny // unikatowy), składniową (na adres // pod adresem), leksykalną (nowe znaczenie rzeczownika pasjonat) i frazeologiczną (wariantywność twardy // trudny // ciężki orzech do zgryzienia). Informacje na temat tych zjawisk zawarte w 27 poradnikach językowych konfrontowały ze skodyfikowanymi ustaleniami normatywnymi zawartymi w 5 słownikach poprawnej polszczyzny wydawanymi od 1937 roku do dziś. Losy tych innowacji potoczyły się różnie, ale przedstawione w artykule analizy pokazują, jak ważne okazało się uwzględnienie koncepcji dwupoziomowości normy i jak wielką rolę odgrywa kryterium uzualne w ocenie nowych faktów językowych. W poradnikach w zróżnicowanej restrykcyjności rozwiązań normatywnych widać piętno subiektywizmu autorów, szerszą niż w słownikach perspektywę oglądu zjawisk oraz indywidualny styl, zapewniający owym poradnikom szeroki, urozmaicony krąg odbiorców.
  • Ewa ROGOWSKA-CYBULSKA: Zasady pisowni polskiej w świetle pytań kierowanych do poradni językowych
    Artykuł ukazuje wybrane problemy związane ze stosowaniem Zasad pisowni (zawartych w Wielkim słowniku ortograficznym PWN z 2010) w zakresie reguł dotyczących zasady konwencjonalnej ortografii polskiej. Omawia przykłady sprzeczności między zasadami a częścią słownikową, braku precyzji, uzależnienia od wiedzy pozajęzykowej oraz luk, które są szczególnie dotkliwe dla osób zajmujących się poradnictwem językowym.
  • Ewa DULNA-RAK: Postawy wobec kodyfikacji i przejawy kodyfikacji normy językowej w czasopiśmie Język Polski w latach 1920-1939
    W artykule omówiono postawy i stanowiska, jakie prezentowali w sprawie kodyfikacji i normowania języka redakcja „Języka Polskiego” i poszczególni badacze publikujący na łamach czasopisma. Zwrócono również uwagę na to, w jaki sposób formułowali pytania czytelnicy i jakich odpowiedzi udzielała redakcja. Materiał badawczy stanowią numery czasopisma „Język Polski”, wydawane w latach 1919-1939 (łącznie 115 numerów). W artykule pominięto kwestie związane z pisownią (ortografią) i wymową.
  • Malwina ŁOZIŃSKA, Urszula ZDUNEK: O znaczeniu i roli różnych źródeł poprawnościowych w warsztacie redaktora
    Artykuł ma na celu usystematyzowanie wiedzy o różnych źródłach poprawnościowych oraz zaproponowanie ich hierarchizacji, której zmuszeni są dokonywać w trakcie pracy redaktorzy (czy inne osoby opracowujące tekst pod względem językowym). Autorki wymieniają tu podstawowe narzędzia służące redaktorom do ustalania form prawidłowych, przedstawiają ich wady i zalety oraz wskazują na występujące między nimi rozbieżności. Na koniec podejmują próbę sformułowania ogólnych postulatów dotyczących polityki językowej wobec osób o wysokiej świadomości językowej.
  • Helena GROCHOLA-SZCZEPANEK: Spiszu czy Spisza?
    Celem artykułu jest omówienie przyczyn występowania i frekwencji dwu obocznych form dopełniacza nazwy geograficznej Spisz. Przyczyną rozchwiania w zakresie formy dopełniacza było pojawienie się w XVIII wieku formy Spiż (obok nazwy Spisz). Forma Spiż miała dopełniacz Spiżu (tak jak nazwa pospolita), nazwa Spisz – dopełniacz Spisza (zgodnie z fleksją gwarową). Kiedy formy występowały obocznie, zaczął się pojawiać dopełniacz Spiszu przez analogię do dopełniacza Spiżu. Pomimo wyeliminowania formy Spiż na początku XX wieku i powrotu do pierwotnej nazwy Spisz słowniki języka polskiego zalecają używanie dopełniacza Spiszu jako formy poprawnej. Jednak w praktyce stosowane są formy Spiszu lub Spisza (z przewagą tej drugiej formy), co pokazują przytoczone w artykule przykłady. Autorka postuluje, aby za kryterium poprawności przyjąć wielowiekowy zwyczaj językowy mieszkańców tego regionu i zmienić dotychczas zalecaną formę dopełniacza Spiszu na rzecz formy Spisza, a co najmniej uznać ją za dopuszczalną formę oboczną.
  • Ewelina MALCHAREK-MUCHA: Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN w oczach użytkowników
    W artykule autorka przedstawia wyniki badań dotyczące użytkowników Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny PWN. W pierwszej części przedstawia wyniki badań ankietowych dotyczących słownika. W drugiej koncentruje się na wynikach eksperymentu, w którym wzięli udział studenci filologii polskiej Uniwersytetu Śląskiego.
  • Leszek SZYMAŃSKI: Analiza leksyki czatu internetowego
    W artykule zreferowano badania nad leksyką polskojęzycznego czatu internetowego. Analizy zostały wykonane z wykorzystaniem metodologii językoznawstwa korpusowego. Autor na początku przybliża korpus języka z czatu internetowego. Następnie opisuje badania nad leksyką czatu, w których ujęto: wyrażenia użyte w funkcji powitań, pożegnań, podziękowań i przeproszeń, wulgaryzmy, wyrazy obcojęzyczne oraz formy skrócone.
  • Kazimierz SIKORA, Maciej RAK: Nowe tendencje w interpunkcji - przecinek (na materiale internetowym)
    Celem artykułu było poczynienie wstępnych uwag o interpunkcji języka Internetu i jej skonfrontowanie z normą przekazywaną przez słowniki poprawnościowe. Teza, którą ten artykuł udowodnia, przedstawia się następująco: interpunkcja tekstów internetowych ciąży ku porządkowi intonacyjno-retorycznemu (pauzowemu). Widać w tym analogię do interpunkcji staropolskiej, tym bardziej że teksty internetowe są zdeterminowane oralnością polszczyzny. Omówione przykłady zostały zaczerpnięte z popularnych forów dyskusyjnych.
  • Kinga ZAWODZIŃSKA-BUKOWIEC: Pseudonim kupiecki a nazwa firmy
    W polu zainteresowań autorki artykułu znalazły się pseudonimy kupców z okresu międzywojennego oraz nazwy sklepów i firm handlowo-usługowych – zarówno tych z przełomu XIX i XX wieku, jak i tych osadzonych we współczesności. Zagadnienia związane z pseudonimem handlowym z jednej strony i nazwą firmy z drugiej rozpatrywano na dwóch płaszczyznach: antroponimicznej i chrematonimicznej. Niemałą rolę odgrywały wymogi prawne (Kodeks spółek handlowych, Kodeks cywilny). W artykule przedstawiono rys historyczny i funkcjonalny pseudonimu kupieckiego, dokonano porównania kategorialnego pseudonimu, nazwy firmy w przeszłości oraz współczesnej. Wyniki badań pozwoliły na wyprowadzenie schematu obrazującego drogę rozwojową badanych kategorii nazw własnych. Doprowadziło to do powstania tezy, że międzywojenny pseudonim kupiecki mógłby stanowić niejako przedpole dla współczesnych nazw firmowych.
  • Izabela NOWAK: Regionalizmy leksykalne Pilzna na tle regionalizmów krakowskich
    Celem artykułu jest ustalenie, czy regionalizmy leksykalne typowe dla Krakowa występują również w Pilźnie (niewielkim miasteczku położonym w południowo-zachodniej części woj. podkarpackiego, między Tarnowem a Dębicą), czy też zaznaczają się pewne różnice. Badaniom poddanych zostało 15 mieszkańców Pilzna o wykształceniu wyższym i średnim, należących do trzech przedziałów wiekowych. Materiał został zebrany metodą kwestionariuszową. Dla potrzeb tego tekstu wybranych zostało 69 regionalizmów krakowskich, które ustalone zostały na podstawie prac K. Nitscha, J. Kowalikowej, B. Dunaja i M. Mycawki oraz skonfrontowane z wynikami badań regionalizmów uzyskanymi w Pilźnie. Zebrane przykłady wykazały, że w mowie mieszkańców Pilzna wśród regionalizmów leksykalnych dominują zdecydowanie formy zaliczane do regionalizmów krakowskich. Zgodność regionalizmów pilzneńskich z krakowskimi szacuje się na ok. 95%.

ZE ZJAWISK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA POLSKIEGO

  • Witold MAŃCZAK: Jeszcze o modzie na zdrobnienia

RECENZJE

  • Natalia Chobzej, Ksenia Simowycz, Tetiana Jastremska, Hanna Dydyk-Meusz, Leksykon lwiws’kyj: poważno i na żart (przez Annę KOSTECKĄ-SADOWĄ)
  • Julia Legomska: PAŃSTWO, NARÓD, OJCZYZNA w dawnej polszczyźnie. Leksykalno-semantyczny opis pojęć (przez Bożenę SIERADZKĄ-BAZIUR)
  • Maria Steffen-Batogowa, Tadeusz Batóg: Słownik homofonów polskich (przez Piotra ŻMIGRODZKIEGO)

KRONIKA

  • Bożena TARAS: Sprawozdanie z sesji Słowa prawdy i życia Karola Wojtyły – Jana Pawła II
  • Adam PRZEPIÓRKOWSKI: Polska Lista Językoznawcza
  • Nowości wydawnicze i książki nadesłane
  • Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego w 2010 r. (skrót)