Zeszyt 2. rocznika XCII

  • Bożena SIERADZKA- BAZIUR: O projekcie Słownika pojęciowego języka staropolskiego w kontekście prac dotyczących najdawniejszego słownictwa
    W artykule opisano zasady opracowania Słownika pojęciowego języka staropolskiego, powstającego obecnie w Instytucie Języka Polskiego PAN. Została w nim przedstawiona zawartość hasłowa tego słownika oraz plan jego semantycznego układu. W artykule został również zaprezentowany przegląd najważniejszych prac dotyczących opisu słownictwa języka staropolskiego.
  • Zofia WANICOWA: Staropolskie zamyślenia. Czy właściwie rozpoznajemy formy gramatyczne w tekstach źródłowych?
  • Agnieszka PIELA: Z dziejów polskich czasowników ubierania
    Przedmiotem opisu w artykule są polskie czasowniki ubierania poświadczone już w dobie staropolskiej, np. oblec, obuć, odziać, ubrać, (z)zuć. Interesujące mnie czasowniki są notowane we współczesnych słownikach, ale obecnie mają one status słownictwa przestarzałego. Wydawać by się mogło, że owe leksemy powinny być stabilne w polszczyźnie, zmieniająca się moda nie ma tu znaczenia, wszak od wieków ludzie się ubierają. Okazuje się jednak, że charakteryzowane nazwy czynności zaczęły wycofywać się z użycia, a dzisiejsi Polacy dysponują zestawem innych środków językowych na wyrażenie czynności ubierania aniżeli ich przodkowie. W omawianej klasie nazw zaszły więc spore zmiany. Przyczyn tego należy szukać przede wszystkim w czynnikach natury językowej. Oto one: widoczne rozwarstwienie słowotwórcze (nagromadzenie derywatów czasownikowych i rzeczownikowych mających w zasadzie to samo znaczenie), wielość sensów metaforycznych czy bogactwo frazeologii (związki wyrazowe różniące się często tylko komponentem czasownikowym).
  • Beata RASZEWSKA-ŻUREK: Leksem cnota i leksemy pokrewne w języku polskim w ciągu wieków
    Artykuł poświęcony jest językowemu obrazowi cnoty w polszczyźnie od jej początków aż po współczesność. Analizie poddano definicje leksykograficzne leksemu cnota oraz powiązanych z nim przymiotników (cny, cnotliwy) i rzeczowników (cność, cnotka) z historycznych i współczesnych słowników języka polskiego, a także zawarte w nich dane tekstowe, określenia cnoty i towarzyszące jej nazwy innych wartości. Pozwoliło to na rekonstrukcję językowego obrazu cnoty w języku polskim oraz na ukazanie zmian, jakie w nim zaszły na przestrzeni sześciu wieków pod wpływem rozwoju kultury. W dawnym obrazie cnoty zaznacza się jej związek z religijną i społeczną sferą życia człowieka oraz wysokie usytuowanie w ówczesnej hierarchii wartości. W XVII i XVIII w. nastąpiło odsunięcie cnoty od religijnej sfery życia, jednak z zachowaniem wysokiego wartościowania opartego na płynącej z niej społecznej korzyści. Od tego czasu widać stopniowe wysuwanie się na pierwszy plan jednego ze znaczeń – ‚czystość seksualną’, z jednoczesnym wycofywaniem się innych, bardziej ogólnych znaczeń, takich jak ‚zaleta etyczna’, ‚zacność, prawość, szlachetność’. Tym samym obraz cnoty uległ znacznemu ograniczeniu, dziś zawiera on jedynie część odnoszącą się do dziewictwa. Widoczne przez wieki w języku polskim wysokie usytuowanie cnoty w hierarchii wartości współcześnie zanika wraz z zawężeniem znaczenia leksemu cnota i zmianami kulturowymi.
  • Monika SZPICZAKOWSKA: O pewnych użyciach form czasu przeszłego w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza
    Przedmiotem artykułu jest opis występującego w autografie Pana Tadeusza zjawiska mieszania rodzajów w czasie przeszłym. Sprowadza się ono do używania w lp. jako żeńskich form z końcówkami -em, -eś (Byłem jej piastunką) oraz łączenia w lm. form męskoosobowych czasowników z rzeczownikami męskimi nieosobowymi (ogary doszli zwierza). Pierwsze z tych zjawisk, stanowiąc hiperpoprawną reakcję na wywołaną wpływem białoruskim wymowę nieakcentowanego e jak a, nie wykracza poza rękopis, a niekiedy nawet poza jego wersję brulionową. Natomiast drugie, będąc starą cechą regionalno-dialektalną, wykorzystywaną przez Mickiewicza do celów stylizacyjnych, pojawia się we wszystkich wydaniach poematu. W ten sposób mieszanie rodzajów w lp. czasu przeszłego stanowi w języku Pana Tadeusza właściwość gramatyczną, a w lm. – stylistyczną.
  • Anna WOJCIECHOWSKA: Wybrane regionalizmy krakowskie w mowie mieszkańców Zawiercia
    Celem artykułu jest ustalenie leksykalnych związków Zawiercia z Krakowem. Listę kilkudziesięciu regionalizmów krakowskich utworzono, korzystając z następujących źródeł: artykułów (m.in. K. Nitscha, J. Kowalikowej), słowników (m.in.: Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny) oraz strony internetowej A. Czesaka. Wyrazy regionalne z terenu Zawiercia, które wykorzystano do badań porównawczych, zostały zarejestrowane na przełomie 2006/2007 roku. Zgromadzono je za pomocą kwestionariusza, opracowanego pod kierunkiem Bogusława Dunaja. W artykule zamieszczono wykaz wybranych regionalizmów krakowskich wraz z informacją na temat ich występowania bądź niewystępowania w mowie mieszkańców Zawiercia. Okazało się, że w języku zawiercian i krakowian funkcjonuje niewiele wspólnych form regionalnych.
  • Krystyna KALLAS, Maria SZUPRYCZYŃSKA: Profesor Teresa Friedelówna (1934-2011)

ZE ZJAWISK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA

  • Stanisław BĄBA: Skoczyć po rozum do głowy – potocyzm czy przeżytek frazeologiczny?
  • Piotr ŻMIGRODZKI: A jednak potocyzm…

RECENZJE

  • Elżbieta UMIŃSKA-TYTOŃ, Polszczyzna dziewiętnastowiecznych salonów, przez M. Olmę

Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego w 2011 roku (skrót)