Najnowszy numer

Zeszyt 3. rocznika XCIX

 

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • MACIEJ EDER, RAFAŁ L. GÓRSKI: Typologia tekstów oparta na miarach kwantytatywnych: studium korpusowe o zróżnicowaniu polszczyzny
    Artykuł stara się odpowiedzieć na pytanie, czy możliwe jest ustalenie typologii polskich tekstów wyłącznie na podstawie ich cech gramatycznych. Dodatkowym celem było ustalenie, czy typologia przyjęta w Narodowym Korpusie Języka Polskiego, oparta na kryteriach pozajęzykowych, rzeczywiście grupuje teksty, które są do siebie gramatycznie podobne. Badanie przeprowadzono na korpusie 1190 tekstów wybranych losowo z Narodowego Korpusu Polskiego. W każdym z tekstów zbadano frekwencję ok. 60 cech gramatycznych, takich jak liczba słów należących do poszczególnych części mowy bądź występujących w konkretnym przypadku, osobie lub czasie gramatycznym itp. Na podstawie tych danych przeprowadzono analizę Bootstrap Consensus Network, a także skalowanie wielowymiarowe. Rezultaty potwierdzają, że większość tekstów przynależnych w NKJP do danego typu rzeczywiście wykazuje wzajemne podobieństwo pod względem frekwencji poszczególnych kategorii gramatycznych.

  • ANDRZEJ DYSZAK: Z badań nad zjawiskami słowotwórczymi i adaptacyjnymi w „najmłodszej polszczyźnie”
    Przedmiot badań stanowią neologizmy wyekscerpowane z internetowego słownika Vasisdas.pl. Przeważająca ich część to formacje słowotwórcze od wyrazów rodzimych. Pozostałą grupę analizowanego słownictwa tworzą zapożyczenia słowotwórcze. Są to w większości neologizmy odangielskie, będące zarówno wynikiem adaptacji, jak i derywacji. Charakterystyczną ich cechą jest forma graficzno-fonetyczna, wynikająca z przejęcia wymowy wyrazu obcego, zapisywanej zgodnie z fonetyczną zasadą polskiej ortografii. Do formacji słowotwórczych o rodzimych podstawach należą także wyrazy slangowe, które są homograficzne i homofoniczne z odpowiednimi wyrazami polszczyzny standardowej lub z profesjonalizmami, ale które trudno uznać za neosemantyzmy. Najwięcej w badanych materiale leksykalnym jest formacji afiksalnych. W ich w budowie najczęściej pojawiają się sufiksy, ale zauważalny jest brak rzeczowników odczasownikowych z formantami -nie, -enie, -cie. Słowotwórstwo okazuje się żywym sposobem pomnażania słownika współczesnej polszczyzny potocznej, a neologizmy w „najmłodszej polszczyźnie” świadczą o inwencji (słowo)twórczej młodych Polaków.
  • MIROSŁAW BAŃKO: Jeszcze o roli przyrostka -k- w adaptacji zapożyczeń w polszczyźnie
    Artykuł stawia pytanie o funkcję sufiksu -k- w adaptacji rzeczowników obcego pochodzenia w polszczyźnie. W literaturze przeważa pogląd, że jest to funkcja czysto strukturalna. Analiza stosunkowo obszernego materiału, wybranego z czterech słowników zapożyczeń, pokazuje jednak, że sufiks -k- pełni zwykle też funkcję quasi-deminutywną, ponieważ tworzy nazwy przedmiotów małych rozmiarów lub nazwy przedmiotów wprawdzie dużych, ale małych w granicach danej kategorii. W artykule zwrócono uwagę na trudności w odróżnieniu quasi-deminutywów adaptowanych cząstką -k- od autentycznych zdrobnień, tworzonych za pomocą równokształtnego sufiksu w języku polskim, jak również na to, że w jednych i w drugich sufiks -k- często powiela funkcję sufiksu deminutywnego obecnego w wyrazie źródłowym.
  • GRZEGORZ SZPILA: Amerykańskie przysłowia we współczesnej polszczyźnie
  • BEATA KURYŁOWICZ: Terminologia matematyczna w Nowym dykcjonarzu Michała Abrahama Troca na tle polskiej i europejskiej tradycji naukowej. Prolegomena
    Artykuł prezentuje wyniki wstępnych badań dotyczących terminologii matematycznej zebranej przez M.A. Troca w Nowym dykcjonarzu (1764). Terminy nauk matematycznych, do których w XVIII wieku należały: arytmetyka, geometria, astronomia, astrologia, geografia, mechanika, optyka, zostały ukazane w kontekście zmian wywołanych siedemnastowieczną rewolucją naukową oraz szerzej na tle dziejów polskich nauk matematycznych. Przedstawione analizy wyraźnie pokazują, że stan zarejestrowanej przez Troca terminologii matematycznej jest silnie skorelowany z procesami, które dokonywały się w europejskiej i polskiej nauce końca XVII i początku XVIII stulecia. W badanym materiale obserwujemy wysoką frekwencję terminów matematycznych, wśród których dominuje słownictwo geometryczne i arytmetyczne. Taki stan rzeczy wskazuje  na przewartościowanie języka polskiej nauki i uczynienie z matematyki powszechnego i uniwersalnego narzędzia opisu świata.
  • IRENA SZCZEPANKOWSKA: Zalety modelu objaśniania znaczeń w osiemnastowiecznym dykcjonarzu Piotra Daneta i Franciszka Koli z perspektywy współczesnej semantyki i leksykografii
    Przedmiotem artykułu jest jeden z modeli definicji w osiemnastowiecznym słowniku, oceniany w świetle niektórych założeń współczesnej semantyki i leksykografii. Chodzi w szczególności o postulaty opracowywania słowników atrakcyjnych dla użytkowników, syntetyzujących wiedzę encyklopedyczną (naukową) i potoczną (stereotypową) oraz eksponujących narracyjność i dyskursywność w sposobie ujęcia charakterystyki znaczeniowej słowa, a więc zawierających definicje z rozbudowaną ramą modalną i metatekstową. Przeprowadzona analiza wykazuje, że jeden z typów definicji stosowanych we francusko-łacińskim dykcjonarzu Piotra Daneta, przetłumaczonym na język polski przez Franciszka Kolę, odpowiada tym wymaganiom. W artykule wskazano także na znaczenie słownika Daneta i Koli w rozwoju polskiej terminologii metaleksykograficznej. Badania dowodzą, że eksploracja historycznych dykcjonarzy może dostarczyć teoretycznej i metodologicznej inspiracji do rozwoju nowych koncepcji semantycznych i modeli opisu znaczeniowego.
  • JUSTYNA WALKOWIAK: Słowiańszczyzna Połabska jako zapoznana motywacja niektórych urbanonimów w Poznaniu
    Celem artykułu jest korekta błędnych etymologii nazw niektórych ulic Poznania oraz wyjaśnienie motywacji kilku kolejnych, dotąd niejasnych. Wszystkie omawiane nazwy ulic zostały im nadane po wojnie. Razem tworzą one skupisko tematyczne, które można by określić jako „Słowiańszczyzna Połabska” – są to głównie hodonimy odmiejscowe, utworzone od przyjętych w polskiej nauce jeszcze przed wojną słowiańskich (poświadczonych bądź rekonstruowanych) nazw miejscowości i rzek w Niemczech. Tematycznie korespondują one z inną, znacznie mniej enigmatyczną grupą nazw ulic, również reprezentowaną w Poznaniu – hodonimami od nazw plemion słowiańskich, w większości również połabskich (np. Dalemińska, Milczańska, Wenedów). Wybór przez władze tej tematyki był celowy: celem było potwierdzenie odwiecznej słowiańskości wschodnich obszarów pokonanych w wojnie Niemiec, a pośrednio – propagandowe podkreślenie praw Polski do tzw. Ziem Odzyskanych.
  • SZYMON POGWIZD: Wybrane przykłady polsko-wschodniosłowackich zbieżności semantycznych na tle ogólnosłowiańskim
    W tekście omówione zostały paralele w rozwoju semantycznym poszczególnych leksemów, wspólnych dialektom wschodniosłowackim i polskiemu obszarowi językowemu. W artykule poddano analizie wybrane jednostki leksykalne występujące w języku polskim (ze szczególnym uwzględnieniem gwar małopolskich) oraz w gwarach wschodniosłowackich – jednej z trzech podstawowych grup dialektów słowackich. Zbieżności analizuje się na tle innych języków słowiańskich (najczęściej są to wpływy sąsiadującego z badanym terenem języka ukraińskiego). Zadaniem pracy jest prześledzenie przebiegu rozwoju semantycznego badanych wyrazów na omawianym obszarze oraz ustalenie charakteru relacji międzyjęzykowych zachodzących w omawianych sytuacjach.

JUBILEUSZE

  • ANNA TYRPA: O Profesorze Jerzym Reichanie z okazji dziewięćdziesiątych urodzin
  • PIOTR ŻMIGRODZKI: Jerzy Bartmiński i doskonałość naukowa (na osiemdziesięciolecie urodzin)

RECENZJE

  • ALEKSANDRA NIEWIARA: Praca ludzka w perspektywie interdyscyplinarnej, red. Arkadiusz Bagłajewski, Jerzy Bartmiński, Monika Łaszkiewicz, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska; Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, tom 3: Praca, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Brzozowska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska
  • KATARZYNA SOBOLEWSKA: Słownik stereotypów i symboli ludowych, tom 2: Rośliny, zeszyt 1: Zboża, koncepcja całości i redakcja Jerzy Bartmiński
  • AGNIESZKA WEŁPA-SIUDEK: Słownik stereotypów i symboli ludowych, tom 2: Rośliny, zeszyt 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, koncepcja całości i redakcja Jerzy Bartmiński
  • MONIKA CZEREPOWICKA: Michał Woźniak, Jak znaleźć igłę w stogu siana? Automatyczna ekstrakcja wielosegmentowych jednostek leksykalnych z tekstu polskiego

 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

logo MKiDN