Zeszyt 5. rocznika XCI

  • Tomasz MIKA, Wacław TWARDZIK: Jak zagadkowe cztery tytuły rozdziałów w Rozmyślaniu przemyskim pozwalają wyobrażać sobie jego zagubiony autograf
    Artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego niektóre tytuły rozdziałów w Rozmyślaniu przemyskim, największym średniowiecznym polskim apokryfie, znajdują się w miejscach, w których nie występuje granica wypowiedzenia (zdania przekraczają granice rozdziałów). Autorzy sądzą, że część tytułów w jedynej zachowanej kopii apokryfu miała w zagubionym autografie postać rozbudowanych zapisków marginalnych, skąd trafiły do tekstu głównego przemyskiego manuskryptu za sprawą kopisty (kolejnych kopistów). Analizy składniowe pozwalają też autorom artykułu sądzić, że na marginesie autografu znajdowały się glosy kilku rąk. ” trigclass=”arrowright”]
  • Tomasz NOWAK: Snując domysły na temat znaczenia czasownika domyślić się
    Autor referatu stawia sobie za cel zdyscyplinowany opis leksykalnej jednostki języka: [ktoś] domyślił się [o kimś]/[na czyjś temat] z [czegoś]/na podstawie [czegoś] [czegoś]/że [q]. Przyjęta metoda analizy sprowadza się do obserwacji kontekstów, w jakich może występować tytułowe wyrażenie, oraz do wysuwania hipotez w postaci implikacji analitycznych i poddawania ich falsyfikacji w drodze sprowadzania do sprzeczności. Nawiązując do rezultatów badań nad predykatami epistemicznymi, autor proponuje kilka własnych rozwiązań. Treść referatu ogniskuje się wokół kwestii związanych z rekonstrukcją postaci jednostek leksykalnych (na podstawie sygnałów segmentalnych i suprasegmentalnych) oraz odtworzeniem hierarchii komponentów znaczeniowych. W ścisłym związku z treścią analizowanych wyrażeń rozważa się tutaj pojęcia: ‚wiedzieć’, ‚myśleć’, ‚być gotowym powiedzieć’. Autor próbuje wykazać, że składniki te wchodzą w obręb struktury semantycznej badanego wyrażenia; proponuje również wstępną reprezentację znaczenia (paralokucję) w naturalnym semantycznym metajęzyku.
  • Ewa DZIĘGIEL: Uwarunkowania alternacji celownika i frazy przyimkowej z dla w polszczyźnie południowokresowej na przykładzie gwary Hreczan na Podolu
    Problem wariantywności morfosyntaktycznej grup nominalnych podejmowany był w literaturze przedmiotu w odniesieniu do języka ogólnopolskiego m.in. w aspekcie teorii wariantu, przyczyn zmian językowych, poprawności językowej. Polszczyzna kresowa dostarcza interesującego materiału ilustrującego wariantywność celownika i frazy przyimkowej z dla w zakresie znacznie szerszym niż we współczesnym języku ogólnopolskim, por. powiedzieć dla księdza (ogpol. powiedzieć księdzu), spodobali się dla was (ogpol. spodobali się wam), dla mnie pomagała (ogpol. mnie pomagała). Przedmiotem artykułu jest analiza uwarunkowań alternacji (wariantywności) celownika i frazy przyimkowej z dla na podstawie jednorodnego materiału, jaki stanowi 120 stron tekstów gwarowych, nagranych w jednej polskiej gwarze południowokresowej – w Hreczanach na Podolu. Zamierzeniem było zbadanie możliwych ograniczeń funkcjonalnych i semantycznych badanych wariantów w jednej gwarze. Zestawienie frekwencji konkurujących fraz w badanej próbce korpusowej pokazało, że fraza przyimkowa nie eliminuje celownika w żadnej z omawianych funkcji. Analiza wykazała, że alternacja obejmuje wszystkie funkcje celownika, zarówno tzw. celownik pożytku, jak i celownik szkody. Zwłaszcza ten drugi kontekst jest ilustrowany specyficznymi przykładami użyć frazy z przyimkiem dla (np. zniszczyć meble dla kogoś), które w języku ogólnopolskim są nie do przyjęcia (ogpol. zniszczyć meble komuś).
  • Oksana ZAKHUTSKA: Jeszcze o słownictwie kresowym (próba porównania idiolektów szlacheckich i chłopskich na Podolu)
    Artykuł stanowi próbę porównania słownictwa trzech idiolektów potomków drobnej szlachty na Podolu ze słownictwem gwar chłopskich. Słownictwo idiolektów szlacheckich tradycyjnie jest podzielone na trzy grupy: wyrazy rodzime polskie, dublety leksykalne i zapożyczenia. W pierwszej grupie przedstawiono wyrazy ogólnopolskie, które w gwarach chłopskich mają swoje odpowiedniki w postaci zapożyczeń, a także wyrazów wspólnych polszczyźnie gwarowej czy dawnej oraz językom wschodniosłowiańskim. W drugiej grupie rozpatrywano dublety leksykalne, tj. wyrazy polskie używane paralelnie z wyrazami zapożyczonymi, korelacje i konteksty ich użycia. Trzecia grupa obejmuje wybrane zapożyczenia z języka ukraińskiego i rosyjskiego, wspólne polszczyźnie szlacheckiej i chłopskiej, nie mające synonimów ogólnopolskich. Studium pokazuje, że w wielu przypadkach wyraz (para wyrazowa) wymaga osobnego rozpatrzenia z uwzględnieniem rozmaitych czynników, takich jak kontekst, częstotliwość występowania, styl wypowiedzi itd. Polszczyzna szlachecka w zakresie słownictwa wydaje się jednak bardziej konserwatywna niż polszczyzna chłopska.
  • Anna KOSTECKA-SADOWA: Słownictwo dotyczące uprawy ziemniaków w języku mieszkańców Mościsk i okolic
    Celem artykułu jest opis leksyki związanej z uprawą ziemniaków dawniej i dziś. Na podstawie wypowiedzi starszych i młodszych informatorów autorka stara się odpowiedzieć na pytanie, czy dokonały się zmiany w języku badanych mieszkańców wraz ze zmianą realiów życia. Przykłady pokazują, że w zakresie tego słownictwa nie ma różnić między językiem najstarszego a najmłodszego pokolenia Polaków. Zarówno sposób uprawy roślin, jak i słownictwo są przekazywane z pokolenia na pokolenie, dlatego też nie wykazują większych zróżnicowań. Poza tym technologia uprawy roślin nie została unowocześniona. Obecnie używa się tych samych narzędzi co dawniej, stosuje się identyczne sposoby sadzenia, pielenia roślin. Prawdopodobnie słownictwo zacznie się zmieniać, gdy większość rolników będzie miała dostęp do nowszej technologii uprawiania roślin.
  • Bożena TARAS: Ekspansja wulgarności w języku i kulturze
    Autorka omawia zjawisko ekspansji wulgarności we współczesnej polszczyźnie ogólnej w kontaktach i wypowiedziach o charakterze oficjalnym. Wulgarność rozumie jako proces dehumanizacji życia, deprecjonowania wartości, który zagraża tożsamości narodowej. Zachowania kulturowe pozbawione smaku, płaskie, ordynarne odnosi do stylistyki, estetyki i etyki wypowiedzi. Problem wulgaryzacji języka ukazuje z perspektywy etnokulturowej. Omawia przyczyny degradacji systemu socjokulturowego i wskazuje celowość działań, które przywracałyby wartości etyczne i estetyczne w zachowaniach językowych i pozajęzykowych kształtujących współczesną polszczyznę ogólną i kulturę wysoką.
  • Ewa HANTULIK: Wybrane problemy definiowania nazw roślin w Nowym słowniku języka polskiego pod redakcją Tadeusza Lehra-Spławińskiego
    Przedmiotem pracy jest analiza strategii definiowania nazw roślin w Nowym słowniku języka polskiego pod red. T. Lehra-Spławińskiego. Stosując współczesne metody badawcze z zakresu semantyki leksykalnej i teorii leksykologii, autorka przedstawia najczęściej występujące typy definicji (najpierw dzieląc badaną grupę leksemów ze względu na przypisany im hiperonim, a następnie analizując konstrukcje, na których podstawie redaktorzy opracowywali poszczególne hasła), a także wskazuje najważniejsze błędy i usterki w definiowaniu znaczeń w tym słowniku.
  • Elżbieta UMIŃSKA-TYTOŃ: Profesor Maria Kamińska (29 lipca 1930 – 10 czerwca 2011)

RECENZJE

  • Aldona SKUDRZYK, Elżbieta RUDNICKA-FIRA: Dialektologia. Materiały pomocnicze. Konteksty socjolingwistyczne i etnolingwistyczne (przez Macieja RAKA)

KRONIKA

  • Mirosława PINDÓR: Czterdziestolecie działalności Oddziału Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego w Cieszynie
  • Piotr ŻMIGRODZKI: Nowa kadencja Rady Języka Polskiego
  • Nowości wydawnicze i książki nadesłane