Zeszyt 4. rocznika XCVIII

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • SEBASTIAN PRZYBYSZEWSKI, MONIKA CZEREPOWICKA, IWONA KOSEK: Status czasownikowej formy kole we współczesnej polszczyźnie
    Przedmiotem zainteresowania w niniejszym artykule jest status ciągu kole we współczesnej polszczyźnie. Tytułowy element jestskładnikiem m.in. frazeologizmów coś kłuje / kole kogoś w zęby, coś kłuje / kole kogoś w oczy. Słownik gramatyczny języka polskiego (sgjp.pl) traktuje kole jako niefleksyjne. Celem analizy jest zweryfikowanie tego twierdzenia. Część pierwsza artykułu to rys historyczny, w drugiej rozważane są współczesne wystąpienia tekstowe i słownikowe opisy interesującego nas elementu. Analiza dowodzi, że kole nie da się traktować współcześnie jako elementu izolowanego. Autorzy artykułu postulują interpretowanie form o temacie kole / kol jako obocznych wobec kłuje / kłuj. Ani w systemie, ani w uzusie nie wykształcił się pełny wzorzec paradygmatu, nie można więc mówić o istnieniu odrębnego leksemu czasownikowego.
  • PIOTR WOJDAK: Kiedy z jedną kropką, kiedy z dwiema? O położeniu języka podczas artykulacji niesamodzielnych wariantów samogłosek
    Samogłoski artykulacyjnie niesamodzielne o położeniu języka zmienionym w stosunku do samogłosek podstawowych – głównie pod wpływem sąsiedztwa głosek miękkich, ale także niektórych półsamogłosek/glajdów – oznacza się w ramach alfabetu slawistycznego za pomocą jednej lub dwóch kropek. Ta podwójna konwencja nie jest jednak w polskiej fonetyce należycie objaśniana (pewien wyjątek stanowi praca Madelskiej i Witaszek Samborskiej 1998). Również w pracach, w których – w ramach API – nie stosuje się kropkowych diakrytów, niejasno przedstawiane są relacje między typami przesunięć artykulacyjnych polskich samogłosek: podwyższeniem, uprzednieniem i centralizacją. Tymczasem jedna kropka powinna być tłumaczona jako podwyższenie artykulacji przy braku uprzednienia ([ė], [ȯ]), dwie kropki – jako jej uprzednienie (z podwyższeniem jako cechą obojętną: [ä] oraz [ö] są podwyższone, [ü] – nie). Jeżeli uwzględniamy również cofniętą samogłoskę [ë], wówczas dwie kropki muszą być ujmowane szerzej – jako centralizacja (uprzednienie lub cofnięcie).
  • ALICJA NOWAKOWSKA: Nominalizacja utartych porównań czasownikowych
    Celem artykułu jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy utarte porównania czasownikowe podlegają procesowi nominalizacji opartej na wykorzystaniu środków słowotwórczych. Wcześniejsze ustalenia S. Bąby temu przeczyły. Materiał zgromadzony przez autorkę, przede wszystkim ze źródeł internetowych, potwierdza jednak, że współczesny język polski dopuszcza w coraz szerszym zakresie morfologiczną nominalizację frazeologicznychzwrotów porównawczych, np. siedzieć jak na rozżarzonych węglach → siedzenie jak na rozżarzonych węglach.
  • TATIANA KANANOWICZ: Walka ideologii na łamach tygodników „Newsweek Polska” i „Sieci”: kaczyzm vs układ
    Przedmiotem analizy w niniejszym artykule są wybrane ideologemy współczesnego prasowego dyskursu politycznego, na których opierają swoje narracje dwa konkurujące ze sobą tygodniki opinii – „Newsweek Polska” i „Sieci”. Lingwistyczną analizę semantycznego pola ideologemów poprzedzono krótkim zarysem sytuacji politycznej i medialnej w Polsce, akcentując dychotomiczny podział w polityce i w mediach, rzutujący na analizowany przekaz polityczny publicystyki prasowej.
  • JOANNA GINTER: O komunikowaniu się na blogach poświęconych poprawności językowej – uwagi wstępne
    W artykule dokonano przeglądu blogów z zakresu poprawności językowej, podzielonych według następujących typów: blogi eksperckie (prowadzone przez osoby zajmujące się naukowo językiem i komunikacją), blogi profesjonalne (których autorami są osoby zajmujące się językiem zawodowo – głównie redaktorzy i korektorzy) oraz blogi amatorskie (prowadzone przez miłośników języka, zajmujących się nim nie naukowo ani zawodowo, lecz hobbystycznie). Blogi te zostały scharakteryzowane pod kątem sposobów komunikowania się ich autorów z czytelnikami.
  • EWA WOŹNIAK, RAFAŁ ZARĘBSKI: O (nie)przydatności źródeł leksykograficznych w badaniach XIX-wiecznej terminologii prawnej
    W artykule podjęto problematykę związaną z wykorzystaniem źródeł leksykograficznych w badaniach XIX-wiecznej terminologii prawnej. Autorzy postawili sobie za cel zbadanie, czy autorzy XIX-wiecznych słowników ekscerpowali akty prawne z czasów Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (co oznaczałoby, że ówczesna leksykografia dokumentowała zachodzące wówczas zmiany w zakresie semantyki terminów czy ich frekwencji), oraz ocenę przydatności słowników jako źródła informacji o dawnej leksyce prawnej. Przeprowadzona analiza wykazała, że dawne słowniki ze względu na często kompilacyjny charakter nie są w pełni miarodajnym źródłem w opisie niestabilnej niegdyś terminologii prawnej, wobec czego jej badania muszą się także odwoływać do konkretnych tekstów – w tym także tych, które dokumentują przejawy dawnej świadomości językowo-prawnej.
  • EWA ZMUDA: Uwagi o śmierci i umieraniu w siedemnastowiecznych medytacjach zakonnych (wybrane aspekty)
    Celem niniejszego artykułu jest analiza filologiczna opisów śmierci i umierania w medytacjach zakonnych. Przedmiotem badań uczyniono siedemnastowieczne rękopiśmienne teksty medytacji, których autorkami są siostry benedyktynki i które przechowywane są w archiwum opactwa św. Wojciecha w Staniątkach. Analiza leksyki dotyczy takich obszarów, jak: nazywanie śmierci, cechy śmierci, uczucia towarzyszące myśleniu o śmierci, przygotowanie do śmierci oraz powoływanie się na autorytet. W analizach uwzględniono także najważniejsze informacje dotyczące grupy społecznej, jaką są siostry zakonne, i ich języka. Przeprowadzona analiza pokazuje, że postrzeganie śmierci w trakcie formacji zakonnej jest kształtowane niemal na nowo, czego główną przyczyną są stawiane przed zakonnicą cele (głównie dążenie do świętości). Zatem zakonnica przede wszystkim winna dążyć do tzw. śmierci świętych i wypracowywać pewnego rodzaju obojętność na śmierć.
  • KATARZYNA JASIŃSKA, MAGDALENA KLAPPER, DOROTA KOŁODZIEJ: Polskie glosy w przekazach XV-wiecznych rozariuszy – koncepcja opracowania materiału źródłowego
    Autorki przedstawiają koncepcję wykorzystania bazy danych do badania porównawczego łacińskich zabytków językowych z glosami polskimi naprzykładzie opracowania polskiego słownictwa w XV-wiecznych przekazach Vocabularius ex quo. Nawiązując do dotychczasowych form publikacji tego materiału w edycjach i artykułach Słownika staropolskiego, pokazują metodę analizy tekstu źródłowego przyjętą w projekcie „Słownictwo polskie w XV-wiecznych rozariuszach łacińskich. Studium porównawcze”. Informacje zgromadzone w bazie danych posłużą do ustalenia relacji pomiędzy poszczególnymi przekazami i usystematyzowania oraz opisu poświadczonego w nich materiału językowego.
  • JUSTYNA B. WALKOWIAK: Urbanonimia wyobrażona: przewodnik po Wilnie nieistniejącym
    Artykuł omawia litewskie nazwy ulic przedwojennego Wilna, przedstawione w 1938 roku w przewodniku opracowanym przez J.V. Narbutasa pod kierunkiem M. Biržiški, które w takiej postaci nigdy wcześniej oficjalnie nie zaistniały. Blisko 60% z nich stanowiły urbanonimy polskie przetłumaczone na litewski, jednak prawie 40% ulic otrzymało nazwy nowe. Celem było zastąpienie polskiego krajobrazu kulturowego litewskim, choć zmiany dotknęły też wiele nazw neutralnych (np. Świerkowa, Tramwajowa). Nowe nazwyczasem tworzono na zasadzie metonimii (np. ul. Lwowska > Ukrainų ‘Ukraińska’). Często starano się znaleźćodpowiednik o zbliżonym brzmieniu (Saska Kępa > Sausas Kampas ‘Suchy Zakątek’), dbano też o ekwiwalencję upamiętnienia (np. duchowny litewski zamiast polskiego) czy zbliżoną rangę patrona.

RECENZJE

  • WALDEMAR CZACHUR: Kinga Zielińska, Druga twarz tabloidu? Językowe działania autoprezentacyjne podejmowane przez dzienniki Fakt i BILD-Zeitung jako przedmiot badań mediolingwistyki porównawczej
  • MAGDALENA PUDA-BLOKESZ: Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich, red. Donata Ochmann, Renata Przybylska

KRONIKA

  • PIOTR ŻMIGRODZKI: VII konferencja z cyklu Glosa do leksykografii: Leksykografia w różnych kontekstach, Warszawa, 24–25 września 2018 r.

VARIA

  • P.Ż.: Potrójny jubileusz kompendiów językoznawczych
  • JAN MIODEK: Czy to już interpunkcyjna maniera?
  • Nowości wydawnicze
  • Podziękowania i lista członków wspierających
  • Lista recenzentów rocznika XCVIII

 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

logo MKiDN