Zeszyt 4. rocznika XCVII

Jubileusz Profesor Marii Malec

Profesor Maria Malec – historyk języka polskiego

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • TOMASZ MIKA: O idealizacji i innych postawach wobec tekstu staropolskiego
    Idealizacja to postawa badawcza (i edytorska) polegająca na przeświadczeniu, że tekst jest pod jakimś względem (często pod kilkoma) doskonalszy (nie tylko inny), niż wynika to prostego odczytania jego zapisu. Jej przejawem są zmiany dokonywane w transkrypcji przekraczające podstawowy zakres ingerencji, wynikający z istoty tej formy przekazu. Autor ukazuje zależność pomiędzy aktualnym w danym czasie stanem wiedzy i przeświadczeniami edytora a kształtem proponowanych edycji tekstów staropolskich (zwłaszcza transkrypcji). Materiał ilustracyjny do artykułu pochodzi z Rozmyślania przemyskiego.
  • MAGDALENA PASTUCH: Jak łączyć historyczne jednostki języka w klasy funkcjonalne? Problemy z wyodrębnianiem dopowiedzeń w materiale historycznym
    Artykuł przedstawia problemy związane z zastosowaniem współczesnego podziału na części mowy do materiału historycznego. Autorka przyjmuje, że nie można w pełni wykorzystać ustaleń synchronicznych do analiz historycznojęzykowych. Konsekwencją takiego podejścia jest przyjęcie terminu historyczna jednostka języka, zaproponowanego przez Piotra Sobotkę. Na przykładzie jednostek leksykalnych, które w niektórych opracowaniach synchronicznych zaliczane są do klasy dopowiedzeń, dowodzi się, że w ujęciu diachronicznym nie spełniają one kryteriów stawianych częściom mowy. Prezentowane argumenty odnoszą się zarówno do współczesnych opisów podziału na części mowy (np. kryteriów oddzielenia wykrzykników od dopowiedzeń), jak i do praktycznych problemów wynikających z zastosowania dokonań synchronicznych do konkretnej dokumentacji językowej (np. wielości jednostek nieciągłych w funkcji dopowiedzenia). W konkluzji autorka proponuje, aby w opisie materiału historycznego nie stosować terminu dopowiedzenie, a wyróżnione jednostki traktować jako funkcję określonych typów partykuł.
  • RAFAŁ ZARĘBSKI: Trwałość i/a stabilność nazewnictwa biblijnego (z badań nad toponimią Nowego Testamentu Szarffenberga z 1556 roku)
    W artykule zaproponowano opis toponimii w Nowym Testamencie Szarffenberga (1556 r.) w kontekście zjawiska trwałości (ciągłości) i stabilności, jako dwóch kategorii, które decydują o kształcie tradycji onimicznej na gruncie polskich przekładów biblijnych. Oba zjawiska rozpatrywane w powiązaniu z czynnikami pozajęzykowymi (związanymi z różnojęzycznymi źródłami przekładów XVI-wiecznych oraz przynależnością wyznaniową ich autorów) dowodzą istnienia istotnych zależności w zakresie formy językowej toponimów pomiędzy tłumaczeniami renesansowymi, a także średniowiecznymi. Na toponimicznej mapie punktów wspólnych i różnych przekład z 1556 r. zajmuje ważną pozycję, jako początkujący i utrwalający tradycję tłumaczeniową.
  • ZBIGNIEW BABIK: Glosa czy nazwa terenowa? O dwóch dyskusyjnych miejscach XV-wiecznych ksiąg ziemskich
    Artykuł, poza wprowadzeniem poświęconym zagadnieniom ogólnym ilustrowanym stosownymi przykładami, składa się z dwóch zasadniczych części.
    W pierwszej wzięto pod rozwagę fragment <ad torrentem do strumyena qui torr. Malwyna exilit Winiką s. defluit vel currit de fluvio s. alio torr. d. Scharowo> z piętnastowiecznej części kaliskich ksiąg ziemskich, znany od 1922 r. dzięki S. Kozierowskiemu. Zawartą w nim formę graficzną <Winiką> interpretowano dotąd jako nazwę własną. Szczegółowa analiza tekstu nie pozostawia jednak większych wątpliwości, że mamy tu staropolską glosę wynikā oddającą bezpośrednio poprzedzające łacińskie ex(s)ilit ‘poczyna się (o rzece)’, zatem w znaczeniu poza tym nie zaświadczonym dla tego czasownika w polszczyźnie.
    Część druga poświęcona jest głównie analizie północnopolskiej nazwy miejscowej Wąbrzeźno. Wysunięto w niej sugestię, iż nazwa pochodzi od szczątkowo udokumentowanego dawnego słowiańskiego terminu topograficznego *ǫbergъ ‘dolina’, zachowanego w warstwie apelatywnej jedynie w przebudowanym formalnie ukraińskim gwarowym uberezʹ ‘ts.’. Krakowscy historycy sugerowali, że podobny apelatyw wąbrzeżek zapisano we fragmencie miejscowych ksiąg ziemskich pochodzącym z 1429 r. Jednak według leksykografów opracowujących „Słownik staropolski” odpowiedni passus brzmi <Gnaszdowa brzyszka>, co w takiej sytuacji należałoby interpretować jako mikrotoponim. Problem wymaga zatem ostatecznego wyjaśnienia metodami ściśle filologicznymi.
  • ANDRZEJ SIERADZKI: Słowotwórstwo żeńskich nazw osobowych w szamotulskiej księdze ławniczej z lat 1567–1579
  • MIROSŁAWA SIUCIAK: Archiwalne akta miejskie jako źródło badań historycznojęzykowych
    Artykuł dotyczy możliwości naukowego wykorzystania archiwalnych (XVI–XVIII w.) akt miejskich z obszaru Górnego Śląska. Niektóre z tych źródeł były już przedmiotem analiz historycznojęzykowych, jednak współczesny rozwój badań nad stylem i dyskursem daje nowe możliwości interpretacyjne. Księgi miejskie były dotąd traktowane jako teksty reprezentujące styl urzędowy, w którym za podstawowe wyznaczniki stylowe uznaje się schematyczną składnię, szablonową strukturę tekstów oraz specjalistyczną terminologię. Włączenie tych źródeł do rozważań nad dyskursem prawnym daje szersze możliwości interpretacyjne, wykraczające poza formalne wyznaczniki tekstowe, a dające podstawy do odtworzenia obrazu świata i wartościowania dawnych społeczności miejskich. Materiał zgromadzony w archiwaliach miejskich, szczególnie w księgach sądowych, może być także wykorzystany do odtworzenia języka potocznego sprzed kilkuset lat.
  • JOANNA KAMPER-WAREJKO: Struktura nazw roślin występujących w XVI-wiecznym polskim tłumaczeniu poradnika Piotra Krescencjusza na tle ówczesnej normy
    W szkicu przedstawiono strukturę licznych fitonimów (556) zarejestrowanych w polskim tłumaczeniu poradnika Piotra Krescencjusza pt. O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich pożytkow ksiąg dwojenaście… (Kraków 1571) na tle stanu XVI-wiecznej polszczyzny. Porównanie ich z ówczesną normą miało na celu przyjrzenie się mechanizmom budowy nazw roślin w polszczyźnie tego okresu oraz odnotowanie produktywnych formantów. Na zebrany materiał złożyły się zarówno nazwy pojedyncze, jak i wieloczłonowe. Wiele z nich to wyrazy rodzime już istniejące, część to nazwy, których nie odnotowano w dawnych źródłach, są też zapożyczenia, zarówno dawne – dobrze już zasymilowane, jak i młodsze. Na podstawie analizy ich budowy i stopnia asymilacji, z uwzględnieniem analogii w słowotwórstwie nazewnictwa botanicznego, zauważona została produktywność niektórych formantów (np. –ina, -ka, -ik, -ica, -ec) oraz historyczna motywacja. Odnotowano tu również rzadkie w nazewnictwie roślin przyrostki (-nia, -ucha, -erz, -ew), w XVI stuleciu znane wyłącznie z tego tekstu lub po raz pierwszy tu zarejestrowane, które można uznać za pośrednie świadectwo żywych i działających wówczas w języku mechanizmów, reguł i schematów, a także wysokiej sprawności językowej tłumacza bądź redaktora tekstu.
  • ANNA LENARTOWICZ-ZAGRODNA: Polsko-łacińskie słowniki Łukasza Brzezwickiego. Między Volckmarem a Knapiuszem
    Opracowanie stanowi próbę zwrócenia uwagi badaczy na działalność leksykograficzną Łukasza Brzezwickiego — autora dwu słowników polsko-łacińskich (1602, 1625). Zabytki te nie stanowiły nigdy przedmiotu badań, prawdopodobnie przez ciążącą nad nimi opinię cenionego leksykografa Grzegorza Knapiusza, który twierdził, że Brzezwicki niewolniczo naśladował pracę Niemca Mikołaja Volkmara i przenosił do polszczyzny jego błędy. Badanie dowodzi jednak, że opinia Knapiusza odnosi się do pierwszego słownika; tymczasem na przestrzeni dziejów doszło do błędnego przeniesienia jej również na drugi słownik, który w rzeczywistości znacznie różni się od dykcjonarza Volckmara.

RECENZJE

  • MARIUSZ LEŃCZUK: Dorota Masłej, Modlitwa Pańska w polskim średniowieczu. Znad staropolskich rękopisów
  • KRZYSZTOF TOMASZ WITCZAK, RAFAŁ ZARĘBSKI: Ranko Matasović, Slavic Nominal Word-Formation. Proto-Indo-European Origins and Historical Development
  • ZYGMUNT SALONI: Robert A. Rothstein, More Words to the Wise. Further Reflections on Polish Language, Literature, and Folklore

KRONIKA

  • ANNA KOSTECKA-SADOWA: Konferencja naukowa Estetyka językowa w komunikowaniu, Zielona Góra, 8–9 czerwca 2017 roku

VARIA

  • Nowości wydawnicze
  • Recenzenci artykułów z XCVII rocznika „Języka Polskiego”

 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

logo MKiDN