Zeszyt 4. rocznika XCV

  • Jubileusz Profesor Marii Karpluk (z fotografią)
  • M. ZABAWA: O trudnościach w badaniu zapożyczeń semantycznych i kalk frazeologicznych
    Celem artykułu jest opis problemów, jakie może napotkać badacz zajmujący się angielskimi zapożyczeniami semantycznymi i kalkami frazeologicznymi funkcjonującymi w polszczyźnie. Pod uwagę wzięto m.in. konieczność odróżnienia zapożyczeń semantycznych od rodzimych innowacji semantycznych, kalk frazeologicznych od rodzimych neofrazeologizmów czy wreszcie angielskich zapożyczeń semantycznych od kalk. W artykule zostały omówione kryteria, jakie mogą być pomocne przy tego typu rozróżnieniach: leksykograficzne, korpusowe, semantyczne, analogii, kulturowe oraz źródła tekstu.
  • R. VON WALDENFELS: Czasownik nie do końca (nie)dokonany: dać się w użyciu modalnym
    Artykuł traktuje o semantyce i właciwościach aspektowych konstrukcji modalnych z dać się. We współczesnej polszczyźnie konstrukcja ta występuje w dwu wariantach. W pierwszym, starszym wariancie pacjens występuje jako podmiot; w drugim, nowszym wariancie nie ma podmiotu, konstrukcja ta jest więc bezosobowa. Drugi wariant, który rozpowszechnił się dopiero w XX w., w porównaniu z pierwszym jest silniej zgramatykalizowany. Nie jest on jednoznacznie dokonany, ale wykazuje wiele cech czasownika dokonanego. Jego status w zakresie aspektu czasownikowego można więc uważać za przejściowy.
  • Z. SALONI: Transkrypcja fonologiczna tekstu polskiego w praktyce uniwersyteckiej
    Celem artykułu jest pokazanie, że tradycyjna fonetyczna i fonologiczna transkrypcja tekstu polskiego pozostaje pod wpływem systemu pisma. Zapisując głoski czy fonemy, zachowuje się ortograficzną segmentację na słowa i nie uwzględnia akcentu (który czasem różnicuje znaczenie). Znacznie bardziej uzasadniona empirycznie i dydaktycznie jest transkrypcja podająca akcent i niewyodrębniająca słów ortograficznych.
  • M. RUSZKOWSKI: Próba statystycznej weryfikacji prawa językowego Behaghela
    W 1909 r. Otto Behaghel na podstawie materiału zaczerpniętego z kilkudziesięciu języków świata sformułował prawo, które nazwał prawem rosnących członów. Mówi ono, że w stałych zbitkach wyrazowych, zawierających elementy równorzędne, szyk podlega określonej prawidłowości na ogół człon krótszy stoi na pierwszym miejscu, a człon dłuższy na drugim (miarą długości jest liczba sylab). Ilościowa weryfikacja tego prawa polega na porównaniu proporcji frekwencyjnych między wariantywnymi konstrukcjami współrzędnymi, w których oba elementy o różnej długości (mierzonej w sylabach) mają szyk przestawny, np. ból i cierpienie – cierpienie i ból, ład i porządek – porządek i ład, sacrum i profanum – profanum i sacrum, treść i forma – forma i treść. Obliczenia zostały oparte na materiale zaczerpniętym z Narodowego Korpusu Języka Polskiego. We wszystkich szesnastu analizowanych parach połączeń występuje przewaga szyku: rzeczownik krótszy – rzeczownik dłuższy. Wpływ prawa Behaghela na linearne uporządkowanie składników wynika prawdopodobnie ze względów eufonicznych: konstrukcje z elementem krótszym na pierwszym miejscu są łatwiejsze do wymówienia, brzmią w odczuciu użytkowników polszczyzny lepiej i łatwiej zapadają w pamięć.
  • M. KASZEWSKI: Problem derywacji tautologicznej w obrębie kategorii pojęciowej nomina instrumenti w polszczyźnie XVI wieku
    Przedmiotem rozważań są problemy z klasyfikowaniem historycznych (szesnastowiecznych) jednostek reprezentujących pojęciową kategorię nazw narzędzi. Dało się zaobserwować znaczną liczbę derywatów tworzonych za pomocą sufiksów z podstawowym –k-, wśród których często znajdowały się formacje tautologiczne względem podstawy. W tekście wskazuje się, że problem jest ciągle otwarty: w historycznej polszczyźnie derywaty tautologiczne oraz deminutywne występują paralelnie i często rozstrzygnięcie, czy do czynienia mamy z funkcją deminutywno-ekspresywną, czy tylko strukturalną, jest bardzo trudne, jeśli nie niemożliwe.
  • Z. KRÓTKI: Dawne polskie ekspresywizmy pochodne od chełpić się, chlubić się, chwalić się
    Artykuł powięcony jest sposobom tworzenia ekspresywizmów pochodnych od chełpić się, chwalić się, chlubić się. Materiał liczący pięćdziesiąt siedem słowoform, wyekscerpowany ze wszystkich dostępnych źródeł leksykograficznych rejestrujących słownictwo historyczne, zaprezentowany został w postaci gniazd słowotwórczych. Celem analiz było pokazanie wewnętrznej struktury relacji motywujących pomiędzy centrami gniazd (chełpić się, chwalić się, chlubić się) a grupą wyrazów o różnym stopniu pochodności. W artykule wskazano zatem najważniejsze tendencje słowotwórcze właściwe dla polszczyzny wieków minionych. Zaprezentowane wzory połączeń sufiksów pozwoliły prześledzić drogi słowotwórczego rozwoju poszczególnych formacji, umożliwiły również wskazanie najważniejszych przeobrażeń.
  • M. SZYMAŃSKA: Regionalizmy a dialektyzmy – rozróżnienie w literaturze przedmiotu i w świadomości użytkowników języka
    W artykule zestawiono zaczerpnięte z opracowań naukowych definicje regionalizmu językowego i przeanalizowano wzajemne relacje terminów regionalizm językowy, dialektyzm i gwaryzm. Następnie zaprezentowano wnioski wynikające z analizy wyników ankiety mającej na celu zbadanie sposobu funkcjonowania pojęcia regionalizm językowy w świadomości użytkowników języka. W końcowej części przedstawiono stanowiska językoznawców dotyczące przyszłości regionalizmów w języku i skonfrontowano te opinie z wymagającymi zweryfikowania prognozami formułowanymi przed kilkudziesięciu laty.

ZE ZJAWISK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA

  • R. KUCHARZYK: Nurkowanie na murawie

RECENZJE

  • K. KUSZAK, Świat związków frazeologicznych w języku dziecka. Inspiracje teoretyczne – badania – implikacje praktyczne, przez K. PARDEJ
  • A. CEGIEŁA, Słowa i ludzie. Wprowadzenie do etyki słowa, przez M. KACZOR
  • Praktyczny przewodnik po korpusach języków słowiańskich, pod redakcją M. HEBAL-JEZIERSKIEJ, przez A. WIERZBICKĄ
  • M. OLMA, Językowo-kulturowy obraz artystycznej rodziny polskiej drugiej połowy XIX wieku (na podstawie korespondencji familijnej Heleny i Mieczysława Pawlikowskich), przez B. WALCZAKA

KRONIKA

  • D. ROJSZCZAK-ROBIŃSKA, Sprawozdanie z konferencji naukowej z cyklu Staropolskie Spotkania Językoznawcze nt. Jak badać teksty staropolskie?
  • S. IGLEWSKA: Ogólnopolska konferencja naukowa Język – urząd – prawo, Bydgoszcz, 9–10 października 2014
  • K. SIKORA: I Dyktando Krakowskie
  • E. BIŁAS-PLESZAK: Festiwal Języka Ojczystego w Katowicach