Zeszyt 3. rocznika XCVI

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • HALINA PELCOWA: Gwara – dziedzictwo ciągle żywe czy już zapomniane?
    Przedmiotem rozważań jest pytanie o status i miejsce gwary we współczesnej rzeczywistości językowej, społecznej, kulturowej i cywilizacyjnej oraz w przestrzeni globalnej, regionalnej i lokalnej. Czy jest postrzegana jako dziedzictwo językowe i kulturowe, czy jako niepotrzebny balast obciążający, bez elementu dziedzictwa i tożsamości? W artykule zostały przywołane różne stanowiska i postawy wobec gwary: akceptacji, negacji i wyparcia, nieświadomości, ucieczki, dziedzictwa rozmytego i zapomnianego. W konkluzji wskazano na ambiwalentne odbieranie gwary – od akceptacji po całkowitą negację – z położeniem nacisku na dziedzictwo ciągle żywe i trwale wpisujące się w strukturę językową miejsca i regionu.
  • RENATA KUCHARZYK: Miejsce dialektyzmów w języku potocznym (na przykładzie forów internetowych)
    Przedmiotem artykułu jest obecność właściwości dialektalnych w języku potocznym. Bez wątpienia gwary są systemami recesywnymi, jednak ich zanik nie dokonuje się tak szybko, jakby się mogło zdawać. Niektóre właściwości gwar charakteryzują się znaczną trwałością i są obecne w szeroko rozumianej komunikacji potocznej. Dialektyzmy albo są wprowadzane do wypowiedzi w celach stylizacyjnych, albo pojawiają się wskutek niedostatecznej kompetencji użytkowników języka. Zagadnienie zostało omówione na materiale wyekscerpowanym z forów internetowych. Pokazane zostały obecne w tekstach internautów wybrane cechy gwarowe z płaszczyzn: fonetycznej, morfologicznej i leksykalnej.
  • ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA: Źródła etnograficzne i teksty folkloru jako baza empiryczna słownika gwarowego (na przykładzie Kujaw)
    Artykuł podejmuje problematykę obecną w dyskursie naukowym od lat 70. XX wieku na temat wykorzystywania w słownikach gwarowych materiałów etnograficznych i tekstów folkloru. Powrót do tej kwestii łączy się ściśle z doborem źródeł do tworzonej aktualnie bazy empirycznej słownika gwarowo-kulturowego Kujaw. „Krzyżowanie” danych dialektologicznych i etnograficznych w tego typu leksykonie, rejestrującym słownictwo gwarowe o różnej chronologii, znajduje istotne uzasadnienie. Zbiór kujawskich tekstów gwarowych jest zbyt skromny, by można było na jego podstawie dokonać ekscerpcji leksyki, która odzwierciedlałaby bogactwo kultury regionalnej. Rezerwuarem słownictwa gwarowego w tej sytuacji są liczne opracowania specjalistyczne z zakresu folkloru słownego i kultury materialnej wsi kujawskiej. Na przykładzie hasła pindyrynda ukazano, jak można zrekonstruować polisemiczność nazwy, gdy połączy się dane dialektologiczne z etnograficznymi.
  • MADINA ALEKSIEJEWA: Dystrybucja form rodzajowych czasu przeszłego czasowników (na -li/-ły) w polskiej gwarze wsi Wierszyna (obwód irkucki, Rosja)
    Przedmiotem badań w artykule jest specyfika dystrybucji rodzajowych form czasu przeszłego czasowników (na -li/-ły) w polskiej gwarze przesiedleńców we wsi Wierzyna na Syberii. W wyniku zatarcia kategorii męskoosobowości rodzajowe formy orzeczeń ulegają resemantyzacji, wskutek czego obserwuje się tendencję do zmiany warunków ich dystrybucji. Dystrybucja form orzeczeń na -li/-ły w dużej mierze zależy od składniowego typu zdania, o czym świadczą dane liczbowe dotyczące występowania tych form w analizowanych idiolektach.
  • KATARZYNA KONCZEWSKA: Zróżnicowanie gwar polskich Grodzieńszczyzny. Polszczyzna „szlachty zaindurskiej”
    Artykuł przedstawia wyniki badań prowadzonych latem 2105 roku na terenie ścisłej Grodzieńszczyzny. Na podstawie źródeł historycznych autorka wytypowała skupiska dawnych osad szlacheckich koło Grodna. Szczególna uwaga została poświęcona tak zwanej „szlachcie zaindurskiej” zamieszkującej tereny nad rzeką Swisłocz za miasteczkiem Indura, m.in. współczesnej sytuacji socjolingwistycznej regionu i podstawowym cechom fonetycznym i gramatycznym miejscowej polszczyzny.
  • KAZIMIERZ SIKORA: Gbury, dziwki, patole, zwyrole i ćwoki – o szczególnej karierze quasi-gwarowych ekspresywizmów w polszczyźnie
    Autor artykułu zajął się pochodzeniem w polszczyźnie charakterystycznej grupy leksemów ekspresywnych związanych z wsią i gwarą. Wszystkie odznaczają się silnym negatywnym nacechowaniem emocjonalnym; wyrażają pogardę, lekceważenie, politowanie i tym podobne uczucia. Znaczenia tego nie miały w gwarze (np. gbur, kmiot/kmieć, bamber, wieśniak, dziewka), podobnie jak ekspresywne formacje z sufiksami: -ol, -ok, -orz. Dziś natomiast, służąc językowej agresji, należą do słownictwa znieważającego i deprecjonującego człowieka. Autor stawia tezę, że takiej zmianie sprzyja gwarowe brzmienie słów i sufiksów słowotwórczych, wzmocnione negatywnymi konotacjami wsi i wiejskości. Nie jest to, jak dowodzi autor, zjawisko w języku polskim nowe. Jest ono wynikiem wielu wieków społecznego i ekonomicznego upośledzenia wsi i chłopstwa oraz funkcjonowania w związku z tym wielu negatywnych stereotypów tego środowiska.
  • BOŻENA SIERADZKA-BAZIUR, JOANNA DUSKA, KRYSTYNA KAJTOCH, DOROTA MIKA: Słownik pojęciowy języka staropolskiego – charakterystyka
    Artykuł prezentuje elektroniczny Słownik pojęciowy języka staropolskiego (SPJS), który został opracowany w Instytucie Języka Polskiego PAN w Krakowie na podstawie Słownika staropolskiego i Suplementu cz. I. SPJS zawiera całe dotąd poznane najstarsze polskie słownictwo – od początków języka polskiego do końca XV wieku. Najważniejszym celem twórców słownika było przyporządkowanie jednostek leksykalnych do poszczególnych kategorii pojęciowych. Struktura semantyczna SPJS oparta jest na systemie hierarchicznym stworzonym przez R. Halliga i W. von Wartburga. W SPJS podano także klasyfikację gramatyczną i strukturalną wyrazów średniowiecznych. Słownik zawiera 22 735 artykułów hasłowych, a w ich obrębie 54 038 jednostek leksykalnych.
  • PRZEMYSŁAW DĘBOWIAK, JADWIGA WANIAKOWA: Bakłażan i oberżyna – pierwotne wspólne pochodzenie nazw psianki podłużnej
    Artykuł traktuje o pochodzeniu dwóch powszechnie używanych we współczesnej polszczyźnie nazw psianki podłużnej (Solanum melongena): bakłażan i oberżyna. Szczegółowe zbadanie historii obydwu określeń w szeroko zarysowanym kontekście innych języków europejskich pozwala wyjaśnić, dlaczego są one synonimiczne.
  • JERZY REICHAN: Zaduma nad Porównawczym słownikiem trzech wsi małopolskich Mariana Kucały
    Artykuł zwraca uwagę na wielką wartość naukową słownika Mariana Kucały pt. Porównawczy słownik trzech wsi małopolskich (1957), w którym autor Słownika przedstawia słownictwo ze swojej rodzinnej wsi Więciórka oraz dwu innych wsi Małopolski południowej. Autor artykułu ukazuje szczególnie, że układ tematyczny dzieła Kucały ogromnie ułatwia badania nad gwarową synonimią. Jako przykład w artykule omówiono grupę synonimów oznaczających różne sposoby mówienia. Artykuł ukazuje, że Słownik Kucały ma wielką wartość naukową, ponieważ: 1) dzieło to zawiera pełne słownictwo gwarowe, które zebrał w swojej rodzinnej wsi i opracował autochton będący wybitnym dialektologiem; 2) w Słowniku zastosowano po raz pierwszy w dialektologii polskiej układ tematyczny; 3) autor Słownika porównał wyrazy z Więciórki ze słownictwem dwu innych wsi Małopolski południowej, w których również sam zebrał potrzebny materiał. Dzięki tym zaletom Słownik Kucały stał się w połowie XX wieku dziełem czołowym polskiej leksykografii gwarowej, wzorem opracowania dla wielu późniejszych leksykografów dialektologów.

WSPOMNIENIA

  • MARIA MALEC: Profesor Maria Karpluk (30 X 1925–2 I 2016)
  • PIOTR ŻMIGRODZKI: Okruchy wspomnień o Profesorze Witoldzie Mańczaku

ZE ZJAWISK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA

  • ANNA NIEPYTALSKA-OSIECKA: Kogo lub co można zaorać?

RECENZJE

  • JADWIGA WRONICZ: Zofia Korzeńska, Z dawnych lat. Gwara i obyczaje wsi Mazury (zapamiętane z dziecka i młodości), cz. 1–2
  • ANNA KOSTECKA-SADOWA: Justyna Kobus, Kierunki i dynamika zmian w języku mieszkańcow wielkopolskich wsi na przełomie wieków XX i XXI
  • MAREK ŁAZIŃSKI: Słownik nazw żeńskich polszczyzny, red. Agnieszka Małocha-Krupa

KRONIKA

  • KAZIMIERZ SIKORA: II Dyktando Krakowskie i obchody Miesiąca Języka Ojczystego na Uniwersytecie Jagiellońskim
  • RENATA MAKAREWICZ: Sprawozdanie z konferencji naukowej Język a Edukacja. Uczenie języka ojczystego w czasach (po)nowoczesnych, Opole 19–20 maja 2016

VARIA

  • Nowości wydawnicze