Zeszyt 1. rocznika XCVI

PIOTR ŻMIGRODZKI: Nowy „Język Polski” i dziedzictwo Profesora Nitscha

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • TOMASZ MIKA, DOROTA ROJSZCZAK-ROBIŃSKA, OLGA ZIÓŁKOWSKA: W poszukiwaniu genezy tytułów w Rozmyślaniu przemyskim
    Zaprezentowane w artykule analizy przynoszą dowód na obecną już w nauce tezę, że znaczna część tytułów w Rozmyślaniu przemyskim pojawiła się w tym tekście w drodze jego kolejnych przekształceń i uzupełnień. Autorzy wskazali oprócz licznych argumentów lingwistycznych także zbiór poszlak innej natury: źródłoznawczych i tekstologicznych. Inkorporacja tytułów do tekstu Rozmyślania przemyskiego była zjawiskiem w tym tekście powszechnym, najczęściej polegała na wciągnięciu do tekstu notatek marginalnych, wpisanych tam zapewne po to, by łatwiej przeszukiwać ten ogromny tekst. Geneza części z nich polegała na wybraniu z tekstu reprezentacyjnego dla treści fragmentu i umieszczeniu go w postaci niezmienionej lub jego parafrazy na marginesie, skąd po kolejnych przekształceniach trafiał on z powrotem do tekstu. Artykuł uświadamia, jak specyficznym i odrębnym obiektem badań jest tekst staropolski, zwłaszcza wielowarstwowy. Tytuły w nim nie są funkcjonującym samodzielnie komunikatem pozostającym w wyłącznie symbolicznym związku z tekstem, nie muszą pochodzić od autora, mogą tekst dezintegrować, mogą też pozostawać z nim w związku nie tylko treściowym, ale i składniowym. Autorzy pokazują, że tylko łączne stosowanie narzędzi z wielu dziedzin (językoznawstwa, źródłoznawstwa, tekstologii, teologii) może przybliżać nas do coraz precyzyjniejszego opisu procesu twórczego, którego końcowym efektem jest taki tekst.
  • MAGDALENA DERWOJEDOWA, WITOLD KIERAŚ, JOANNA BILIŃSKA, MONIKA KWIECIEŃ: Dynamika zmian fleksyjnych i ortograficznych między reformami 1830–1918
    W artykule omawiana jest dynamika wybranych zmian fleksyjnych i ortograficznych w latach 1830–1918, zbadanych na materiale mikrokorpusu powstałego w ramach grantu Automatyczna analiza fleksyjna tekstów polskich z lat 1830–1918 z uwzględnieniem zmian w odmianie i pisowni, realizowanego ze wsparciem Narodowego Centrum Nauki (DEC-2012/07/B/HS2/00570). Przykładowe procesy zostały wybrane spośród listy najważniejszych zmian fleksyjnych i ortograficznych, podanej w opracowaniu I. Bajerowej (1986a;b). Musiały być one możliwe do zweryfikowania na stosunkowo niewielkim (1 milion segmentów) materiale. Uzyskane wyniki zostały porównane z ustaleniami I. Bajerowej i uzupełnione o obliczenia bardziej szczegółowe (np. podwojonego ss, poszczególnych liczebników, zaimków dzierżawczych).
  • MIROSŁAWA SIUCIAK: Błąd czy innowacja? Problematyka poprawnościowa z perspektywy historyka języka
    Autorka podejmuje ciągle aktualny problem klasyfikacji zjawisk językowych niezgodnych z obowiązującą normą. Wydawnictwa poprawnościowe najczęściej zaliczają wszelkie wykroczenia przeciwko normie do błędów językowych, wartościowanych zawsze negatywnie. Wprowadzają też drugą istotną kategorię – innowacji językowej, która bywa waloryzowana pozytywnie. Rozgraniczenie między błędem a innowacją nie jest proste i jednoznaczne, a sami autorzy podręczników z zakresu kultury języka nie zajmują w tej kwestii jasno określonego stanowiska.
    Z perspektywy diachronicznej opis omawianych zjawisk jest bardziej zobiektywizowany, gdyż za innowację uznajemy takie zjawisko, które na trwałe weszło do języka. Nie zmienia to faktu, że każda innowacja była na pewnym etapie rozwoju polszczyzny błędem językowym. Doskonale obrazują to przykłady z XIX-wiecznych opracowań, w których jako rażące błędy piętnowano wiele form, które po latach weszły na stałe do zasobu polszczyzny i są ze współczesnego punktu widzenia oceniane jako zmiany korzystne.
  • EWA WOŹNIAK, RAFAŁ ZARĘBSKI: Kodeks Napoleona w dziejach języka urzędowego w Polsce – rekonesans badawczy
    W artykule podjęto temat znaczenia Kodeksu Napoleona dla kształtowania się urzędowej odmiany języka w dobie nowopolskiej. Takie czynniki, jak: oderwanie od rodzimych tradycji prawnych, konieczność adaptacji obcych pojęć, systematyzacja przepisów prawa czy wymóg sporządzania dużej liczby dokumentów, wywołały istotne przeobrażenia w polskiej terminologii prawnej, w zakresie gatunków urzędowo-kancelaryjnych, a także w stylu wypowiedzi prawnej. Są to obszary badań w niewielkim stopniu obecne w dotychczasowym dyskursie historycznojęzykowym. Do ich naukowej analizy motywują opinie o roli Kodeksu Napoleona w procesie podtrzymywania kulturowej i narodowej tożsamości w okresie rozbiorów.
  • ALEKSANDRA WIERZBICKA: Wariantywność końcówki wołacza wyrazów zakończonych na -ec. Analiza korpusowa
    Celem artykułu jest przedstawienie wyników badania wariantywności końcówek fleksyjnych wołacza liczby pojedynczej rzeczowników męskoosobowych z formantami słowotwórczymi
    -ec i -owiec. Analizę przeprowadzono na podstawie danych pozyskanych ze Słownika gramatycznego języka polskiego (red. Z. Saloni, W. Gruszczyński, M. Woliński) oraz z Narodowego Korpusu Języka Polskiego przy użyciu wyszukiwarek Poliqarp i PELCRA. Jak się okazuje, nie ma pełnej zgodności między informacjami zawartymi w analizowanym słowniku i tymi, które zgromadzono przy wykorzystaniu korpusu. Zebrane dane mają charakter wstępny. Wskazane jest przeprowadzenie szerzej zakrojonych badań w celu uzyskania bardziej miarodajnych rezultatów.
  • MARCIN WĄGIEL: Pozycje nuklearne i peryferyjne a interpretacja fonologiczna aproksymantów [j] i [w] w języku polskim
    Artykuł poświęcony został interpretacji fonologicznej polskich aproksymantów [j] i [w] w ujęciu funkcjonalizmu aksjomatycznego (FA). W tekście wprowadzono pojęcia pozycji nuklearnej i peryferyjnej oraz omówiono analizę aproksymantów w ramach FA w języku francuskim i czeskim. W świetle przedstawionej argumentacji interpretacja [j] i [w] jako alofonów /i/ i /u/ w pozycjach peryferyjnych jest zarówno adekwatna, jak i ekonomiczna. Propozycja ta prowadzi do konieczności wprowadzenia nowej klasy fonemów, mianowicie klasy fonemów semiwokalicznych, niemniej całkowita liczba fonemów koniecznych do interpretacji polskiego materiału fonetycznego zostaje zredukowana, co stanowi wyraźną zaletę przedstawionej analizy.
  • JERZY GASZEWSKI: Czy przyimki podlegające rekcji nie wyrażają znaczenia?
    Artykuł skupia się na przyimkach podlegających rekcji. Na wybranych przykładach pokazuje, że przyimki w takich użyciach wyrażają znaczenie i mają swój wkład w budowę warstwy semantycznej wypowiedzeń. Znaczeniowym minimum przyimków gramatycznych jest określanie ról semantycznych w ramach walencji słów nadrzędnych. Dalsze potwierdzenie semantyczności badanych przyimków znajdujemy, porównując różne schematy rekcyjne i użycia swobodne, czego większość istniejących analiz nie czyni. Występują tu ewidentne paralele semantyczne. Niekiedy też rekcja wiąże się wprost ze ścisłymi opozycjami paradygmatycznymi między przyimkami, wyrażającymi szczegółowe kontrasty znaczeniowe. Przeprowadzona analiza prowadzi do wniosku, że wymagania rekcyjne konkretnych słów są dużo mniej arbitralne, niż się przyjmuje.
  • MAŁGORZATA ŚWIĘCICKA, MONIKA PEPLIŃSKA: Struktura treściowa i aksjologiczna stereotypów mieszkańców wybranych polskich miast
    Autorki szkicu na materiale wypowiedzi młodych bydgoszczan rekonstruują model treściowo-aksjologiczny stereotypów mieszkańców wybranych miast polskich, tj. Warszawy, Poznania i Krakowa. W toku – potwierdzonych danymi statystycznymi – analiz jakościowych badaczki dowodzą, że wskazane heterostereotypy mają swoje uzasadnienie pozajęzykowe: na ich kształt wpływają zarówno obiegowe opinie, jak i doświadczenia respondentów. Okazuje się, że bydgoscy studenci, świadomi różnic regionów, w stosunku do mieszkańców analizowanych wielkomiejskich ośrodków nadal jednak mają poczucie niższości, wynikające choćby z różnic ekonomicznych, poziomu wykształcenia, jakości życia kulturalnego itp. Ponadto na mechanizm stereotypizacji wpływa niewątpliwie – poza regionem, z którego pochodzą respondenci – szereg innych zmiennych społecznych. Zaprezentowane badania potwierdzają fakt, że szersze rozumienie stereotypu jako obrazu różnych wycinków rzeczywistości pozwala widzieć go nie tylko jako strukturę skostniałą, statyczną, ale też dynamiczną i zmienną.

JUBILEUSZ

  • PIOTR ŻMIGRODZKI: Stulecie urodzin i piętnastolecie śmierci Profesora Franciszka Sławskiego
  • ZBIGNIEW BABIK: Profesor Franciszek Sławski w moich oczach
    Artykuł stanowi autorskie wspomnienie o profesorze Franciszku Sławskim (1916–2001), najbardziej znanym polskim badaczu leksyki słowiańskiej i polskiej, zredagowane w setną rocznicę jego urodzin. Przedstawiono w nim przegląd i charakterystykę najważniejszych jego dzieł (nieukończony wielki słownik etymologiczny języka polskiego, zaprojektowany i redagowany przezeń słowiański słownik porównawczy zwany słownikiem prasłowiańskim, próby syntezy słowotwórstwa prasłowiańskiego) oraz ich miejsce w obrębie dyscypliny. Próbowano także scharakteryzować osobowość badawczą F. Sławskiego, nie pomijając słabych stron jego warsztatu badawczego i kontestując niekiedy stanowisko przezeń zajmowane.

ZE ZJAWISK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA

  • RENATA KUCHARZYK: Definiowanie mięśni

RECENZJE

  • TOMASZ MIKA: Joanna Kulwicka-Kamińska, Przekład terminologii religijnej islamu w polskich tłumaczeniach Koranu na tle biblijnej tradycji translatorycznej
  • GABRIELA DZIAMSKA-LENART: Magdalena Puda-Blokesz, Mitologizmy frazeologiczne w języku polskim (na materiale leksykografii XX i XXI w.)

KRONIKA

  • ANNA KOSTECKA-SADOWA, EMIL POPŁAWSKI: Konferencja naukowa Status gwary w języku i kulturze, Kraków, 14–15 września 2015 r.
  • MACIEJ RAK: Konferencja Słowiańska frazeologia gwarowa, Kraków, 3–4 października 2015 r.

VARIA

  • Nowości wydawnicze