Uwarunkowania alternacji celownika i frazy przyimkowej z dla w polszczyźnie południowokresowej na przykładzie gwary Hreczan na Podolu

Abstrakt

Problem wariantywności morfosyntaktycznej grup nominalnych podejmowany był w literaturze przedmiotu w odniesieniu do języka ogólnopolskiego m.in. w aspekcie teorii wariantu, przyczyn zmian językowych, poprawności językowej. Polszczyzna kresowa dostarcza interesującego materiału ilustrującego wariantywność celownika i frazy przyimkowej z dla w zakresie znacznie szerszym niż we współczesnym języku ogólnopolskim, por. powiedzieć dla księdza (ogpol. powiedzieć księdzu), spodobali się dla was (ogpol. spodobali się wam), dla mnie pomagała (ogpol. mnie pomagała). Przedmiotem artykułu jest analiza uwarunkowań alternacji (wariantywności) celownika i frazy przyimkowej z dla na podstawie jednorodnego materiału, jaki stanowi 120 stron tekstów gwarowych, nagranych w jednej polskiej gwarze południowokresowej – w Hreczanach na Podolu. Zamierzeniem było zbadanie możliwych ograniczeń funkcjonalnych i semantycznych badanych wariantów w jednej gwarze. Zestawienie frekwencji konkurujących fraz w badanej próbce korpusowej pokazało, że fraza przyimkowa nie eliminuje celownika w żadnej z omawianych funkcji. Analiza wykazała, że alternacja obejmuje wszystkie funkcje celownika, zarówno tzw. celownik pożytku, jak i celownik szkody. Zwłaszcza ten drugi kontekst jest ilustrowany specyficznymi przykładami użyć frazy z przyimkiem dla (np. zniszczyć meble dla kogoś), które w języku ogólnopolskim są nie do przyjęcia (ogpol. zniszczyć meble komuś).