Czy krzewy mają „płeć”? O rodzaju gramatycznym nazw wybranych krzewów w polszczyźnie ludowej
PDF

Słowa kluczowe

rodzaj gramatyczny
rodzaj naturalny
„płeć” krzewów
etnolingwistyka
fitonim

Jak cytować

Kielak, O. (2023). Czy krzewy mają „płeć”? O rodzaju gramatycznym nazw wybranych krzewów w polszczyźnie ludowej. Język Polski, 103(4), 77–90. https://doi.org/10.31286/JP.00208

Abstrakt

W artykule podjęto rozważania dotyczące rodzaju gramatycznego ogólnopolskich nazw krzewów. Zadano pytanie, czy o przynależności nazw krzewów do określonych klas rodzajowych decyduje jedynie czynnik morfologiczny, czy także czynnik semantyczny, tj. związek z ich utrwaloną w kulturze „płcią” („kulturowym” rodzajem naturalnym). Analizując łącznie dane leksykalne, folklorystyczne i etnograficzne, pokazano korelacje między zjawiskami językowymi i zjawiskami kulturowymi i udowodniono, że przysługujący poszczególnym nazwom krzewów rodzaj gramatyczny nie jest kwestią przypadku, lecz wiąże się z ich „kulturowym” rodzajem naturalnym („płcią”). Autorka opowiada się tym samym za hipotezą, zgodnie z którą kategoria rodzaju, przynajmniej w pewnym zakresie, jest przejawem animistycznego spojrzenia na świat i tendencji do postrzegania wszystkich rzeczy jako ożywionych.

https://doi.org/10.31286/JP.00208
PDF

Bibliografia

Agapkina T.A. 2017: Grammatičeskij rod i kulʹturnaâ semantika. O «mužskih» i «ženskih» derevʹâh v slavânskoj tradicii, „Slavânovedenie”, nr 6, s. 36–44.
Zobacz w Google Scholar

AJiKWiel: Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski, oprac. zespół pod red. Z. Sobierajskiego i J. Burszty, t. 2: Człowiek – przyroda, cz. 1–2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979.
Zobacz w Google Scholar

Bartmiński J. 2022: Od redaktora, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 2: Rośliny, cz. 7: Krzewy i krzewinki, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 7.
Zobacz w Google Scholar

Bartmiński J., Szadura J. 2021: Jawor, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 2: Rośliny, cz. 6: Drzewa liściaste, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 209–230.
Zobacz w Google Scholar

Baudouin de Courtenay J. 1915/1984: Charakterystyka psychologiczna języka polskiego, [w:] J. Baudouin de Courtenay, O języku polskim, red. J. Basara, M. Szymczak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 139–225 [pierwodruk: Kraków 1915].
Zobacz w Google Scholar

Chrobak M. 2010: O „płci” samochodów w ujęciu kontrastywnym, afektywnym i translatorycznym, [w:] J. Górnikiewicz, H. Grzmil-Tylutki, I. Piechnik (red.), En quête de sens. Études dédiées à Marcela Świątkowska. W poszukiwaniu znaczeń. Studia dedykowane Marceli Świątkowskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 112–119.
Zobacz w Google Scholar

Civ’ân T.V. 1991: Oppoziciâ mužskoj/ženskij i ee klassificiruûŝaâ rolʹ v modeli mira, [w:] A.K. Bajburin, I.S. Kon (red.), Ètničeskie stereotypy mužskogo i ženskogo povedeniâ, „Nauka”, Sankt-Peterburg, s. 77–91.
Zobacz w Google Scholar

Dej AKiel: K. Dejna, Atlas gwarowy województwa kieleckiego, t. 1–6, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Łódź–Wrocław 1962–1969.
Zobacz w Google Scholar

DubOSTR: S. Dubisz, Nazwy roślin w gwarach ostródzko-warmińsko-mazurskich, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.
Zobacz w Google Scholar

Grzegorczykowa R. 1993: Kategorie gramatyczne, [w:] J. Bartmiński (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2, „Wiedza o Kulturze”, Wrocław, s. 445–458.
Zobacz w Google Scholar

KąśPodh: J. Kąś, Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. 4, Astraia, Kraków 2017.
Zobacz w Google Scholar

KąśSGO: J. Kąś, Słownik gwary orawskiej, t. 1–2, Księgarnia Akademicka, Kraków 2011.
Zobacz w Google Scholar

Kielak O. 2015: Etymologia a językowo-kulturowy obraz „jałowca” i „kaliny”, „LingVaria”, nr 1(19), s. 181–193.
Zobacz w Google Scholar

Kolosova V.B. 2009: Leksika i simvolika slavânskoj narodnoj botaniki. Ètnolingvističeskij aspekt, Indrik, Moskva.
Zobacz w Google Scholar

Kreja B. 1973: O rodzaju gramatycznym polskich rzeczowników, „Z Polskich Studiów Slawistycznych”, seria 4: Językoznawstwo, s. 233–248.
Zobacz w Google Scholar

Laskowski R. 1998: Kategorie morfologiczne języka polskiego – charakterystyka funkcjonalna, [w:] R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 121–169.
Zobacz w Google Scholar

Łozowski P. 1999: Panchronia, czyli językoznawstwo bez synchronii, [w:] A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 25–50.
Zobacz w Google Scholar

Marczewska M., Prorok K. 2021: Drzewo, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 2: Rośliny, cz. 6: Drzewa liściaste, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 9–64.
Zobacz w Google Scholar

Nagórko A. 1996: Zarys gramatyki polskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Niebrzegowska-Bartmińska S. 2020a: Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.
Zobacz w Google Scholar

Niebrzegowska-Bartmińska S. 2020b: Jabłoń, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 2: Rośliny, cz. 5: Rośliny, drzewa owocowe i iglaste, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 37–68.
Zobacz w Google Scholar

Nowosad-Bakalarczyk M. 2009: Płeć a rodzaj gramatyczny we współczesnej polszczyźnie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.
Zobacz w Google Scholar

Pajdzińska A. 2018: Kategorie gramatyczne a językowy obraz świata, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury”, nr 30, s. 41–54.
Zobacz w Google Scholar

PelcSGLub: H. Pelcowa, Słownik gwar Lubelszczyzny, t. 5: Świat roślin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2017.
Zobacz w Google Scholar

Prorok K. 2020: Drzewo owocowe, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 2: Rośliny, cz. 5: Rośliny, drzewa owocowe i iglaste, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 9–36.
Zobacz w Google Scholar

Prorok K. 2022: Krzew, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 2: Rośliny, cz. 7: Krzewy i krzewinki, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 9–21.
Zobacz w Google Scholar

Saloni Z. 1976: Kategoria rodzaju we współczesnym języku polskim, [w:] R. Laskowski (red.), Kategorie gramatyczne grup imiennych w języku polskim. Materiały konferencji Pracowni Gramatyki Współczesnej Polszczyzny Instytutu Języka Polskiego PAN, Zawoja 13–15 XII 1974, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 43–78.
Zobacz w Google Scholar

SGPKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. 1–6, nakładem Akademii Umiejętności, Kraków 1900–1911.
Zobacz w Google Scholar

SGP PAN: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–9, z. 3, t. 10, z. 1–3), R. Kucharzyk (t. 9, z. 3, t. 10, z. 1–3), t. 1–3: Wrocław–Warszawa–Kraków 1977–1991, t. 4–9, z. 4: Kraków 1992–2021.
Zobacz w Google Scholar

Shved I.A. 2007: Mifopoètičeskaâ semantika obrazov «ženskih» derevʹev v belorusskom folʹklore, „Vìsnik Harkìvs’kogo nacìonal’nogo unìversitetu ìmenì V.N. Karazìna”, Serìâ Fìlologìâ, nr 787(52), s. 110–114.
Zobacz w Google Scholar

SłSE: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1–5, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków 1952–1982.
Zobacz w Google Scholar

SSiSL: Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie; cz. 2: Ziemia, woda, podziemie; cz. 3: Meteorologia; cz. 4: Świat, światło, metale; t. 2: Rośliny, cz. 1: Zboża; cz. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe; cz. 3: Kwiaty; cz. 4: Zioła; cz. 5: Rośliny, drzewa owocowe i iglaste; cz. 6: Drzewa liściaste; cz. 7: Krzewy i krzewinki, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1996–2022.
Zobacz w Google Scholar

SW: Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, t. 1–8, nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, Warszawa 1900–1927.
Zobacz w Google Scholar

SychSGKasz: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1–7, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1967–1976.
Zobacz w Google Scholar

Thomas W., Znaniecki F. 1976: Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1: Organizacja grupy pierwotnej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Tokarski R. 2013: Światy za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.
Zobacz w Google Scholar

Tolstoj N.I. 1995: «Mužskie» i «ženskie» derevʹâ i dni v slavânskih narodnyh predstavleniâh, [w:] N.I. Tolstoj, Âzyk i narodnaâ kulʹtura. Očerki po slavânskoj mifologii i ètnolingvistike, Indrik, Moskva, s. 333–340.
Zobacz w Google Scholar

Toporkov A.L. 1993: Iz nablûdenij nad funkciâmi kategorii roda v ètnodialektnyh tekstah, [w:] C.M. Tolstaja, T.V. Civ’ân (red.), Slavânskoe i balkanskoe âzykoznanie. Struktura malyh folʹklornyh tekstov, „Nauka”, Moskva, s. 55–59.
Zobacz w Google Scholar

Toporov V.N. 1978: K obʺâsneniû neskolʹkih «kulʹturnyh» slov v prusskom âzyke, [w:] Ž.Ž. Varbot, L.A. Gindin, G.A. Klimov, W.A. Mierkulova, V.N. Toporov, O.N. Trubačev (red.), Ètimologiâ, „Nauka”, Moskva, s. 153–169.
Zobacz w Google Scholar

Wierzbicka A. 2014: Rodzaj gramatyczny w języku polskim – przegląd koncepcji, „Polonica”, nr 34, s. 155–166.
Zobacz w Google Scholar

Skip to content