Pochodzenie pol. gw. tessak ‘pokrzyk wilcza jagoda, Atropa belladonna L.’
PDF

Słowa kluczowe

etymologia
gwarowe nazwy roślin
motywacja semantyczna
metaforyczne nazwy roślin
zapożyczenia

Jak cytować

Waniakowa, J. (2026). Pochodzenie pol. gw. tessak ‘pokrzyk wilcza jagoda, Atropa belladonna L.’. Język Polski, 106(3), 80–87. https://doi.org/10.31286/JP.001135

Abstrakt

Badania etymologiczne nazw roślin muszą się opierać na wiedzy botanicznej o szeroko pojętych cechach roślin, by właściwie interpretować motywację semantyczną nazw i ich ewentualną metaforyczność. Jak bowiem wiadomo, zwykle nazwa rośliny, obojętnie czy historyczna, gwarowa czy naukowa, jest motywowana właściwościami danego gatunku. Celem niniejszego tekstu jest ustalenie pochodzenia nazwy tessak, która odnosi się do pokrzyku wilczej jagody. Datuje się ona od XVII wieku i okazuje się XVI-wiecznym zapożyczeniem z języka czeskiego. Jednak w języku czeskim wyraz ten (w nieco innej pisowni) ma zupełnie inne znaczenie i nie ma żadnego związku z pokrzykiem wilczą jagodą. Tessak jest bowiem neosemantyzmem stworzonym przez polskiego lekarza i botanika, Szymona Syreniusza (ok. 1540-1611). Neosemantyzm ten jest obecny w jego wydanym w roku 1613 Zielniku i stanowi jednocześnie nazwę przenośną pokrzyku, motywowaną cechami rośliny. Źródeł tej metafory należy szukać w wysoce szkodliwych właściwościach gatunku.

https://doi.org/10.31286/JP.001135
PDF

Bibliografia

Basaj M., Siatkowski J. 2006: Bohemizmy w języku polskim. Słownik, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Bobrowicz: G. Bobrowicz, Słownik Polskiego Języka Przyrodniczego16 (online: http://bobrowicz.eu/pl/slownik-przyrodniczy/, dostęp: 27 listopada 2023).
Zobacz w Google Scholar

Boryś SEJP: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005.
Zobacz w Google Scholar

Czerwiakowski I.R. 1859: Botanika szczególna, cz. 3: Opisanie roślin dwulistniowych lékarskich i przemysłowych […] obejmująca dwulistniowe zdrożne, bezpłatkowe i jednopłatkowe nadjajnikowe aż po rodzinę szorstkolistnych – wyłącznie, Druk. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Zobacz w Google Scholar

Czikow P., Łaptiew J. 1988: Rośliny lecznicze i bogate w witaminy, przeł. H. Terpińska-Ostrowska, wyd. 4, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Dębowiak P., Waniakowa J. 2019: Semantic motivation of plant names as part of their etymology, [w:] A. Villalva, G. Williams (red.), The landscape of lexicography, Centro de Linguística da Universidade de Lisboa, Literaturas e Culturas da Universidade de Aveiro, Lisboa–Aveiro, s. 173–200.
Zobacz w Google Scholar

ESXVII: Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku, red. W. Gruszczyński (online: www.sxvii.pl/, dostęp: 9 marca 2025).
Zobacz w Google Scholar

Gieryng: K. Gieryng, Słownik zielarski (nazwy naukowe i ludowe), Drukarnia „Świt”, Wilno 1938.
Zobacz w Google Scholar

Kart. SGP PAN: kartoteka Słownika gwar polskich, oprac. przez Pracownię Dialektologii Polskiej (dawniej: Zakład Dialektologii Polskiej) Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie.
Zobacz w Google Scholar

Knapiusz TPLG 1621–1632: G. Knapiusz, Thesaurus polono-latino-graecus […], t. 1–3, F. Caesario, Cracoviae 1621–1632.
Zobacz w Google Scholar

KorBa: Korpus Barokowy. Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII w. (www.korba.edu.pl/query_corpus/, dostęp: 9 marca 2025).
Zobacz w Google Scholar

L: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. 1–6, Drukarnia XX. Pijarów, Warszawa 1807–1814.
Zobacz w Google Scholar

Majewski SN: E. Majewski, Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich […], t. 1–2, nakładem Prenumeratorów i Autora. Skład główny w księgarni Teodora Paprockiego i S-ki, Warszawa 1889–1898.
Zobacz w Google Scholar

Mrongovius Ch.C. 1823: Słownik niemiecko-polski. Deutsch-polnisches Handwörterbuch nach Adelung und Linde bearbeitet, in der J. C. Albertischen Buch- und Kunsthandlung in Commission, Danzig.
Zobacz w Google Scholar

Pawłowski E. 1974: Polskie nazwy roślin (próba klasyfikacji semantycznej), [w:] J. Kuryłowicz (red.), Studia indoeuropejskie, „Prace Komisji Językoznawstwa”, t. 37, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 163–169.
Zobacz w Google Scholar

Podbielkowski Z., Sudnik-Wójcikowska B. 2003: Słownik roślin użytkowych, wyd. 7 poprawione i uzupełnione, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Reichan J. (red.) 1999: Indeks alfabetyczny wyrazów z kartoteki Słownika gwar polskich, t. 1–2, Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków.
Zobacz w Google Scholar

SGPKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. 1–6, nakładem Akademii Umiejętności, Kraków 1900–1911.
Zobacz w Google Scholar

SGP PAN: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–11, z. 2), R. Kucharzyk (t. 9, z. 2–t. 11, z. 2), t. 1–3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1977–1991; t. 4–11, z. 2, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1992–2026.
Zobacz w Google Scholar

SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa (t. 1–34), K. Mrowcewicz (t. 35–39), t. 1–22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1994, t. 23–39, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1995–2021.
Zobacz w Google Scholar

SW: Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, t. 1–8, nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, Warszawa 1900–1927.
Zobacz w Google Scholar

SWil: Słownik języka polskiego, t. 1–2, wyd. staraniem i kosztem M. Orgelbranda, Wilno.
Zobacz w Google Scholar

Syrenius S. 1613: Zielnik Herbarzem z ięzyka Łacinskiego zowią […], w drukarni Bazylego Skalskiego, Cracoviae.
Zobacz w Google Scholar

Tokarski R. 1993: Słownictwo jako interpretacja świata, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Wydawnictwo „Wiedza o Kulturze”, Wrocław, s. 335–362.
Zobacz w Google Scholar

Trotz M.A. 1764: Nowy dykcyonarz, to iest mownik polsko-niemiecko-francuski […], nakładem Jana Fryderyka Gledycza, Leipzig.
Zobacz w Google Scholar

Waga A. 1849: Flora polska. Rejestra. Ukaziciel polskich nazwisk na rodzaje królestwa roślinnego, ułożony abecadłowo najprzód od łacińskich do polskich, a powtóre od polskich do łacińskich, dla użytku botaników, ogrodników, rolników, farmaceutów […], w drukarni S. Strąbskiego, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar

Waniakowa J. 2007: Pokrzyk wilcza jagoda – polskie nazwy gwarowe rośliny magicznej, [w:] S. Cygan (red.), W kręgu dialektów i folkloru. Prace ofiarowane Doktor Teresie Gołębiowskiej, Docent Wandzie Pomianowskiej i Docent Zofii Stamirowskiej, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce, s. 215–223.
Zobacz w Google Scholar

Waniakowa J. 2012: Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Zobacz w Google Scholar

Waniakowa J. 2016: Niedosłowność w nazwach roślin, [w:] M. Odelski, A. Knapik, P. Chruszczewski, W. Chłopicki (red.), Niedosłowność w języku, seria: „Język a komunikacja”, t. 37, Tertium, Kraków, s. 413–425.
Zobacz w Google Scholar

Waniakowa J. 2017: Nazwiska w nazwach roślin, „Onomastica” LXI, nr 2, s. 401–412.
Zobacz w Google Scholar

Wierzbicka A. 2009: Świat człowieka odzwierciedlony w fitonimach, [w:] I. Generowicz, E. Kaczmarska, I.M. Doliński (red.), Świat ukryty w słowach, czyli o znaczeniu gramatycznym, leksykalnym i etymologicznym, Instytut Slawistyki Zachodniej i Południowej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 415–425.
Zobacz w Google Scholar

Wyk van B.-E., Wink M. 2008: Rośliny lecznicze świata. Ilustrowany przewodnik naukowy po najważniejszych roślinach leczniczych świata i ich wykorzystaniu, MedPharm Polska, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar

Skip to content