Ilustrowany słownik gwary i kultury spiskiej – najnowsze osiągnięcie leksykografii podtatrzańskiej
Abstrakt
Od 2024 r. rozpoczął się druk Ilustrowanego słownika gwary i kultury spiskiej. Dotychczas wyszły dwa tomy (I – z hasłami na litery A–J, II – z hasłami na litery K–Ó), a druk dwóch kolejnych został zaplanowany na lata 2026 (t. 3) i 2027 (t. 4). W tym artykule przybliżamy pokrótce genezę, koncepcję, podstawę materiałową i budowę artykułu hasłowego Ilustrowanego słownika gwary i kultury spiskiej jako najnowszego osiągnięcia słownikarstwa podtatrzańskiego, wpisującego się w wizję leksykograficzną autorstwa Józefa Kąsia, wyłożoną wcześniej w Słowniku gwary orawskiej i Ilustrowanym leksykonie gwary i kultury podhalańskiej.
Bibliografia
Bubak J. 1972: Spiskie teksty gwarowe z obszaru Polski, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, „Prace Językoznawcze”, z. 36.
Zobacz w Google Scholar
Co wieś: Co wieś, to inna pieśń. Słownik gwary Bukówca Górnego w Wielkopolsce i regionu Spisza w Małopolsce, praca zbiorowa, Stowarzyszenie Rozwoju Spisza i Okolicy, Wielkopolska Grupa Działania Kraina Lasów i Jezior, Kraków 2014.
Zobacz w Google Scholar
Dudášová-Kriššáková J. 1993: Goralské nárečia, Veda, Bratislava.
Zobacz w Google Scholar
Fitak F. 2004: Słownik gwary spiskiej, Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej PTTK Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Pieninach, Wydawnictwo Ryszard M. Remiszewski – „RMR”, Szczawnica–Gliwice.
Zobacz w Google Scholar
Frolâk L. 2004: Pracâ, gìdna naslìduvannâ, [w:] P. Gricenko, N. Hobzej (red.), Dialektologični Studii, t. 4: Školi, postati, problemi, Ìnstitut ukraïnoznavstva ìmenì Ì. Krip`âkeviča NAN Ukraïni, Lʹvìv, s. 536–541.
Zobacz w Google Scholar
Garczyńska J. 2016: Różnice pokoleniowe i regionalne w wymowie samogłosek i oraz y na Mazowszu bliższym i Kurpiach, „Prace Filologiczne”, t. 68, s. 81–99.
Zobacz w Google Scholar
Garczyńska J. 2022: Wpływ wieku i płci na realizację samogłosek [i], [y] w gwarze Mazowsza bliższego, „LingVaria” XVII, nr 33, s. 175–195.
Zobacz w Google Scholar
Gołębiowska T. 1971: Antroponimia Orawy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, „Prace Językoznawcze”, z. 34.
Zobacz w Google Scholar
Grochola-Szczepanek H. 2012: Język mieszkańców Spisza. Płeć jako czynnik różnicujący, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Grochola-Szczepanek H. 2022: Rozmowy na Spiszu. Antologia polskich tekstów gwarowych, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Grochola-Szczepanek H., Górski R. L., von Waldenfels R., Woźniak M. 2019: Korpus języka mówionego mieszkańców Spisza, „LingVaria” LIV, nr 27, s. 165–180.
Zobacz w Google Scholar
Herniczek-Morozowa W. 1975–1976: Terminologia polskiego pasterstwa górskiego, cz. 1 (1975), cz. 2, 3 (1976), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Jost H. 1987: Słownik gwarowych wyrazów technicznych z terenu Podtatrza, Sądecka Oficyna Wydawnicza, Nowy Sącz.
Zobacz w Google Scholar
Karaś H. 2023: [rec.] Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej Józefa Kąsia, t. I–XII, 2015–2019, „Poradnik Językowy”, z. 4, s. 91–97.
Zobacz w Google Scholar
Karaś M. 1961: Badania językowe w Małopolsce, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Komisji Naukowych Polskiej Akademii Nauk, oddział w Krakowie”, nr 4, s. 542–548.
Zobacz w Google Scholar
Karaś M. 1965: Polskie dialekty Orawy. Fonologia i fonetyka, cz. 1, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, „Prace Językoznawcze”, z. 16.
Zobacz w Google Scholar
Karaś M. 1971: Językoznawstwo wobec problematyki karpackiej, „Slavica Slovaca”, nr 6, s. 62–66.
Zobacz w Google Scholar
Kąś J. 1994: Interferencja leksykalna słownictwa gwarowego i ogólnopolskiego (na przykładzie gwar orawskich), nakł. UJ, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Kąś J. 2012: Podstawy ortografii podhalańskiej, [w:] K. Kudłaciak, S. Hodorowicz, J. Kąś (red.), Róźnie tô na tym Bôzŷm świecie. Bukôwiańskie godki, Bukowiańskie Centrum Kultury „Dom Ludowy”, Zakład Poligraficzny „MK”, Bukowina Tatrzańska–Nowy Targ, s. 17–22.
Zobacz w Google Scholar
Kąś J. 2021: Ikonografia w słowniku gwarowym, „Gwary Dziś”, t. XIV, s. 265–276.
Zobacz w Google Scholar
Kąś J., Sikora K. 2004: Ortografia podhalańska – problemy podstawowe i propozycje rozwiązań, [w:] A. Mlekodaj (red.), Edukacja regionalna na Podtatrzu. Ścieżki i manowce, Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu, Nowy Targ, s. 17–51.
Zobacz w Google Scholar
KąśILG: J. Kąś, Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. 1–2, Bukowiańskie Centrum Kultury „Dom Ludowy”, Małopolskie Centrum Kultury „Sokół”, Zakład Poligraficzny „MK”, Bukowina Tatrzańska–Nowy Sącz–Nowy Targ 2015; t. 3, Bukowiańskie Centrum Kultury „Dom Ludowy”, Zakład Poligraficzny „MK”, Bukowina Tatrzańska–Nowy Targ 2016; t. 4, Astraia, Kraków 2017; t. 5–12, Małopolskie Centrum Kultury „Sokół”, Nowy Sącz 2017–2019.
Zobacz w Google Scholar
KąśRakISG: J. Kąś, M. Rak, Ilustrowany słownik gwary i kultury spiskiej, t. 1, Księgarnia Akademicka, Kraków 2024; t. 2, Księgarnia Akademicka, Kraków 2025.
Zobacz w Google Scholar
KąśSGO: J. Kąś, Słownik gwary orawskiej, Księgarnia Akademicka, Kraków 2003 (wyd. 2, t. 1–2, Księgarnia Akademicka, Kraków 2011).
Zobacz w Google Scholar
KorpSp Sł: Słownik na stronie projektu Korpus Spiski (online: https://spisz.ijppan.pl/#!/slownik, dostęp: 1 marca 2026).
Zobacz w Google Scholar
Malinowski L. 1902: Powieści spiskie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” VI, dz. II, s. 127–152.
Zobacz w Google Scholar
Małecki M. 1934: Do genezy gwar mieszanych i przejściowych (ze szczególnym uwzględnieniem granicy językowej polsko-czeskiej i polsko-słowackiej), „Slavia Occidentalis” XII, s. 81–90.
Zobacz w Google Scholar
Małecki M. 1938: Język polski na południe od Karpat (Spisz, Orawa, Czadeckie, wyspy językowe). Z 2 mapami, „Biblioteczka Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego”, nr 12, Gebethner i Wolff, Kraków–Warszawa–Łódź–Poznań–Wilno.
Zobacz w Google Scholar
Małecki M., Nitsch K. 1934: Atlas językowy polskiego Podkarpacia, cz. 1: 500 map, cz. 2: Wstęp, objaśnienia, wykazy wyrazów, Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, Warszawa–Kraków–Lublin–Łódź–Poznań–Wilno–Zakopane.
Zobacz w Google Scholar
Milaniak M., Wida E. (red.) 2006: Słownik spiskich wyrazów gwarowych, Gimnazjum w Łapszach Niżnych, Łapsze Niżne.
Zobacz w Google Scholar
Nitsch K. 1929: Wybór polskich tekstów gwarowych, nakład i własność K.S. Jakubowskiego spółki z ogr. odp., Lwów.
Zobacz w Google Scholar
Radwańska-Paryska Z. 1992: Słownik gwarowy góralskich nazw roślin z Tatr i Podtatrza, Tatrzański Park Narodowy, Zakopane.
Zobacz w Google Scholar
Rak M. 2004: [rec.] Słownik gwary orawskiej Józefa Kąsia. Józef Kąś, Słownik gwary orawskiej, Kraków 2003, XLVII, 1092 s., „Małopolska. Regiony – regionalizmy – małe ojczyzny” VI, s. 280–283.
Zobacz w Google Scholar
Rak M. 2015: Kulturemy podhalańskie, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Rak M. 2025: Zmiany językowo-kulturowe na polskiej wsi. Obserwacje ze studenckich obozów dialektologicznych zorganizowanych na Podtatrzu, [w:] M. Rak, M. Brytan-Ciepielak (red.), Kliszczacy. Przemiany językowo-kulturowe polskiej wsi, Księgarnia Akademicka, Kraków, s. 53–62.
Zobacz w Google Scholar
SD: Slavânskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovar’, red. N.I. Tolstoj, t. 1: A (Avgust) – G (Gus’), 1995; t. 2: D (Davat’) – K (Kroški), 1999; t. 3: K (Krug) – P (Perepelka), 2004; t. 4: P (Pereprava čerez vodu) – S (Sito), 2009; t. 5: S (Skazka) – Â (Âŝerica), 2012, Meždunarodnye otnošeniâ, Moskva 1995–2012.
Zobacz w Google Scholar
Sobierajski Z. 1966–1977: Atlas polskich gwar spiskich na terenie Polski i Czechosłowacji, t. 1–4, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań.
Zobacz w Google Scholar
SSiSL: Słownik stereotypów i symboli ludowych, red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, 1996; cz. 2: Ziemia, woda, podziemie, 1999; cz. 3: Meteorologia, 2012; cz. 4: Świat, światło, metale, 2012; t. 2: Rośliny, cz. 1: Zboża, 2017; cz. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, 2018; cz. 3: Kwiaty, 2019; cz. 4: Zioła, 2019; cz. 5: Drzewa owocowe i iglaste, 2020; cz. 6: Drzewa liściaste, 2021; cz. 7: Krzewy i krzewinki, 2022; t. 3: Zwierzęta, cz. 1: Zwierzęta domowe, 2024, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1996–2024.
Zobacz w Google Scholar
Tołstojowa S.M. 2019: Język i kultura polskich górali, „LingVaria” XIV, nr 27, s. 105–111.
Zobacz w Google Scholar