Enancjosemia syntaktyczna: aspekty formalne, strukturalne i funkcjonalne
Słowa kluczowe
ironia
antonimia
schemat frazowy
frazeologizm
Jak cytować
Abstrakt
Artykuł poświęcony jest zjawisku enancjosemii syntaktycznej, które polega na opozycji między znaczeniem podstawowym a znaczeniem wtórnym (pochodnym) wypowiedzi. Autorzy zauważają, że stopień antonimiczności tych znaczeń może być większy lub mniejszy, a z pragmatycznego punktu widzenia wypowiedzenia enancjosemiczne funkcjonują jako pośrednie akty mowy: ich funkcja pragmatyczna nie odpowiada ich strukturze gramatycznej ani składowi leksykalnemu. Szczególną uwagę poświęcono opisowi pragmatycznych modyfikacji takich wypowiedzeń – ich podstawowa funkcja illokucyjna ma charakter asertywny, pytający lub dyrektywny. We wnioskach stwierdzono, że enancjosemia syntaktyczna jest ambiwalentna z punktu widzenia norm kultury komunikacyjnej: z jednej strony większość takich wypowiedzi realizuje ocenę negatywną, tj. odzwierciedla awersywny stosunek nadawcy, z drugiej strony przyjmuje formę pośrednią, co wskazuje na postawę kompromisową. Z jednej strony wypowiedzenia enancjosemiczne wyrażają emocję negatywną, np. irytację, z drugiej strony ich pośrednia forma świadczy o grze językowej.
Bibliografia
Ackerman B.P. 1983: Form and function in children’s understanding of ironic utterances, „Journal of Experimental Child Psychology”, vol. 35, no. 3, s. 487–508.
Zobacz w Google Scholar
Attali N., Scontras G., Pearl L.S. 2021: Pragmatic factors can explain variation in interpretation preferences for quantifier‑negation utterances. A computational approach, „Proceedings of the Annual Meeting of the Cognitive Science Society”, vol. 43, s. 917–923.
Zobacz w Google Scholar
Baranov A.N., Dobrovol’skij D.O. 1996: Cognitive modeling of actual meaning in the field of phraseology, „Journal of Pragmatics”, vol. 25, no. 3, s. 409–429.
Zobacz w Google Scholar
Baranov A.N., Dobrovol’skij D.O. 2023: Ob odnom klasse frazeologizmov v russkom âzyke (frazeologizmy-konstrukcii), „Socialʹnye i gumanitarnye nauki. Otečestvennaâ i zarubežnaâ literatura. Seriâ 6: Âzykoznanie”, t. 3, s. 130–139.
Zobacz w Google Scholar
Blagoeva D. 2000: Enantiosemiâta v sʺvremenniâ bʺlgarski ezik, [w:] S. Pavlova (red.), Za dumite i rečnicite. Leksikografski i leksikoložki četeniâ`98, Dios, Sofiâ, s. 317–322.
Zobacz w Google Scholar
Bogusławski A. 1978: Jednostka języka a produkty językowe. Problem tzw. orzeczeń peryfrastycznych, [w:] M. Szymczak (red.), Z zagadnień słownictwa współczesnego języka polskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 17–30.
Zobacz w Google Scholar
Bunčić D. 2004: Ènantiosemiâ vnutriâzykovaâ i mežʺâzykovaâ kak problema kommunikacii, [w:] M. Grabska (red.), „Słowa, słowa, słowa”… w komunikacji językowej II, Fundacja Rozwoju Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, s. 207–212.
Zobacz w Google Scholar
Carden G. 1973: Disambiguation, favored readings, and variable rules, [w:] N.B. Charles-James, W.S. Roger (red.), New ways of analyzing variation in English, Georgetown University Press, Washington, s. 171–182.
Zobacz w Google Scholar
Chlebda W. 2020: Reprodukowalność, reprodukcja, reprodukty, [w:] J. Tarsa (red.), Frazeologia a reprodukowalność w teorii i w praktyce komunikacyjnej. Problemy – metody analizy – opis, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok, s. 27–50.
Zobacz w Google Scholar
Clark H.H., Gerrig R.J. 1984: On the pretense theory of irony, „Journal of Experimental Psychology: General”, vol. 113, no. 1, s. 121–126.
Zobacz w Google Scholar
Czachur W., Wójcicka M. 2024: Enantiosemia a sprawa polska. Kategoria Obcego i Swojego w badaniach etnolingwistycznych Wojciecha Chlebdy, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury”, t. 36, s. 23–35.
Zobacz w Google Scholar
Dash N.S. 2008: Context and contextual word meaning. SKASE, „Journal of Theoretical Linguistics”, vol. 5, no. 2, s. 21–31.
Zobacz w Google Scholar
Davidko N. 2011: Intentionality and conventional meaning (socio-historical approach), „Verbum”, vol. 2, s. 91–100.
Zobacz w Google Scholar
Dąbrowska E. 1994: Some English equivalents of Polish dative constructions, „Papers and Studies in Contrastive Linguistics”, vol. 29, s. 105–121.
Zobacz w Google Scholar
Dynel M. 2018: Irony, deception and humour. Seeking the truth about overt and covert untruthfulness, Walter de Gruyter, Berlin.
Zobacz w Google Scholar
Feller S. 2008: Irony as a rhetorical device in dialogic interaction, [w:] E. Weigand (red.), Dialogue and rhetoric, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam, s. 171–183.
Zobacz w Google Scholar
Gałczyńska A. 2003: Akty odmowy we współczesnym języku polskim, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce.
Zobacz w Google Scholar
Garmendia J. 2010: Irony is critical, „Pragmatics & Cognition”, vol. 18, no. 2, s. 397–421.
Zobacz w Google Scholar
Glynn D. 2022: Emergent categories. Quantifying analogically derived similarity in usage, [w:] K. Krawczak, B. Lewandowska-Tomaszczyk, M. Grygiel (red.), Analogy and contrast in language. Perspectives from cognitive linguistics, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam, s. 245–282.
Zobacz w Google Scholar
Głowiński M. 2002: Ironia jako akt komunikacyjny, [w:] M. Głowiński (red.), Ironia, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk, s. 5–16.
Zobacz w Google Scholar
Grice H.P. 1975: Logic and conversation, [w:] P. Cole, J.L. Morgan (red.), Syntax and semantics, t. 3, Academic Press, New York, s. 41–58.
Zobacz w Google Scholar
Gurrado G. 2023: On the prosodic cues of verbal irony in a situation comedy, „Italiano LinguaDue”, vol. 15, no. 2, s. 116–130.
Zobacz w Google Scholar
Hegel G.W.F. 1812/2021: Wissenschaft der Logik. Bd. 1,1, Nürnberg, Schrag (online: https://www.deutschestextarchiv.de/book/show/hegel_logik0101_1812, dostęp: 7 listopada 2025).
Zobacz w Google Scholar
Heliasz-Nowosielska C. 2016: Grzecznie inaczej. Wyrażenia ironiczne o kształcie form grzecznościowych, „Prace Filologiczne”, t. 68, s. 141–160.
Zobacz w Google Scholar
Horn L.R. 2011: Etymythology and taboo, [w:] Second Triennial Conference “Methods Past & Current. Methods of Study in Corpus Linguistics, Varieties, Dialects and Standard English”, Boston University, Boston, s. 1–30.
Zobacz w Google Scholar
Horn L.R. 2018: Words in edgewise, „Annual Review of Linguistics”, vol. 4, s. 1–19.
Zobacz w Google Scholar
Jakubowicz M. 2010: Enancjosemia – próba przedstawienia podstawowych problemów, „Język Polski” XC, z. 1, s. 23–31.
Zobacz w Google Scholar
Janda L.A. 1993: A geography of case semantics. The Czech dative and the Russian instrumental, Mouton de Gruyter, Berlin.
Zobacz w Google Scholar
Jobert M., Sorlin S. 2018: The pragmatics of irony and banter, John Benjamins, Amsterdam.
Zobacz w Google Scholar
Kapogianni E. 2016: The ironic operation. Revisiting the components of ironic meaning, „Journal of Pragmatics”, vol. 91, s. 16–28.
Zobacz w Google Scholar
Karaman B.I. 2008: On contronymy, „International Journal of Lexicography”, vol. 21, no. 2, s. 173–192.
Zobacz w Google Scholar
Kardela H. 2014: The non-modular nature of cognitive grammar, „SKASE Journal of Theoretical Linguistics”, vol. 11, s. 2–31.
Zobacz w Google Scholar
Kecskes I. 2008: Dueling contexts. A dynamic model of meaning, „Journal of Pragmatics”, vol. 40, no. 3, s. 385–406.
Zobacz w Google Scholar
Keysar B., Bly B.M. 1999: Swimming against the current. Do idioms reflect conceptual structure?, „Journal of Pragmatics”, vol. 31, no. 12, s. 1559–1578.
Zobacz w Google Scholar
Kiklewicz A. 1998: Âzyk i logika. Lingvističeskie problemy kvantifikacii, Sagner Verlag, München.
Zobacz w Google Scholar
Kiklewicz A. 2021: Sprechen und Wissen. Zum kognitiven Aspekt der Sprachhandlungen, „Die Welt der Slaven”, Bd. 66, Nr. 2, s. 300–319.
Zobacz w Google Scholar
Kiyko S.V., Basniak T.A. 2021: Nìmecʹko-ukraïnsʹka mìžmovna enantìosemìâ, [w:] Challenges and achievements of European countries in the area of philological researches, t. 1, Baltija Publishing, Riga, s. 258–273.
Zobacz w Google Scholar
Klégr A. 2013: The limits of polysemy. Enantiosemy, „Linguistica Pragensia”, vol. 23, no. 2, s. 7–23.
Zobacz w Google Scholar
Komorowska E., Stanulewicz D. 2025: Akt mowy groźba – klasyfikacja i definicja. Ujęcie pragmalingwistyczne (na materiale języka polskiego i rosyjskiego), „Przegląd Wschodnioeuropejski” XVII, nr 1, s. 300–314.
Zobacz w Google Scholar
Lapp E. 1992: Linguistik der Ironie, Narr-Verlag, Tübingen.
Zobacz w Google Scholar
Lee S. 2009: Interpreting scope ambiguity in first and second language processing. Universal quantifiers and negation, University of Hawaii at Manoa, Honolulu.
Zobacz w Google Scholar
Leech G. 1983: Principles of pragmatics, Longman, London.
Zobacz w Google Scholar
Lewicki A.M. 2003: Studia z teorii frazeologii, Leksem, Łask.
Zobacz w Google Scholar
Lutzeier P.R. 1995: Lexikologie. Ein Arbeitsbuch, Stauffenburg Einführungen, Tübingen.
Zobacz w Google Scholar
Lutzeier P.R. 1997: Gegensinn als besondere Form lexikalischer Ambiguität, „Linguistische Berichte”, Nr. 171, s. 381–395.
Zobacz w Google Scholar
Markowski A. 1986: Antonimy przymiotnikowe we współczesnej polszczyźnie na tle innych typów przeciwstawień leksykalnych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Melikân V.Û. 2013: Tipy asimmetričnoj ènantiosemii kommunikem so značeniem ocenki, „Âzyk. Tekst. Diskurs”, nr 11, s. 337–346.
Zobacz w Google Scholar
Melikân V.Û. 2017: Negopozitivnye sintaksičeskie konstrukcii s asimmetričnoj protivopoložnostʹû značenij, „Aktualʹnye problemy filologii i pedagogičeskoj lingvistiki”, nr 4, s. 126–135.
Zobacz w Google Scholar
Mitosek Z. 2013: Co z tą ironią?, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Zobacz w Google Scholar
Miturska-Bojanowska J. 2020: Enantiosemia leksemów družitʹ i družba, „Studia Wschodniosłowiańskie”, t. 20, s. 255–264.
Zobacz w Google Scholar
Musolino J., Lidz J. 2006: Why children aren’t universally successful with quantification, „Linguistics”, vol. 44, no. 4, s. 817–852.
Zobacz w Google Scholar
Nikolova-Caneva M. 2023: Enantiosemiâ – sistematizirane i vidove v sravnitelen plan, „Foreign Language Teaching”, vol. 50, no. 3, s. 254–262.
Zobacz w Google Scholar
Pastuch M. 2020: Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej – historia i współczesność, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Zobacz w Google Scholar
Perlin J. 2013: Przesmażyć, przesuszyć, spadać na drzewo, czyli enancjosemia przedrostków czasownikowych, [w:] J. Migdał, A. Piotrowska-Wojaczyk (red.), Cum reverentia, gratia, amicitia. Księga dedykowana Profesorowi Bogdanowi Walczakowi z okazji 70. urodzin, Rys, Poznań, s. 597–604.
Zobacz w Google Scholar
Pfeifer V.A., Lai V.T. 2021: The comprehension of irony in high and low emotional contexts, „Canadian Journal of Experimental Psychology / Revue canadienne de psychologie expérimentale”, vol. 75, no. 2, s. 120–125.
Zobacz w Google Scholar
Santiago-Snyder K. 2017: Contextualism and the “actual meaning” of words, „International Journal of Undergraduate Research and Creative Activities”, vol. 9, no. 2, s. 1–6.
Zobacz w Google Scholar
Searle J. 1975: The logical status of fictional discourse, „New Literary History”, vol. 6, no. 2, s. 319–332.
Zobacz w Google Scholar
Searle J.R. 1979: Metaphor, [w:] A. Ortony (red.), Metaphor and thought, Cambridge University Press, Cambridge, s. 92–123.
Zobacz w Google Scholar
Siennicka A. 2016: Ironia jako narzędzie negatywnego wartościowania w języku polityki, „Acta Philologica”, t. 48, s. 59–86.
Zobacz w Google Scholar
Stamenov M. 2013: Enantiosemiâta kato fenomen na ezika, [w:] M. Mladenova, R. Železarova (red.), Slavânskite ezici otblizo. Sbornik v čest na 70-godišninata na doc. Ânko Bʺčvarov, Universitetsko izdatelstvo „Sv. Kliment Ohridski”, Sofiâ, s. 157–165.
Zobacz w Google Scholar
Sumrova V. 2024: Novite značeniâ na prilagatelnotо čuvstvitelеn – zaŝo da (ne) gi predpočitame, „Bʺlgarski ezik”, t. 71, nr 1, s. 98–107.
Zobacz w Google Scholar
Šercl V.I. 1883: O slovah s protivopoložnymi značeniâmi (ili o tak nazyvaemoj ènantiosemii), „Filologičeskie zapiski” V–VI, s. 1–39.
Zobacz w Google Scholar
Šipka M. 2002: Enantiosemiǰa u srpskom ǰeziku, [w:] P. Novakov (red.), Deskriptivna leksikografiǰa standardnog ǰezika i n̂ene teoriǰske osnove, Matica srpska, Novi Sad–Beograd, s. 149–162.
Zobacz w Google Scholar
Šmelev A.D. 2016: Semantic shifts as source of enantiosemy, [w:] P. Juvonen, M. Koptjevskaja-Tamm (red.), The lexical typology of semantic shifts, Walter de Gruyter, München, s. 67–95.
Zobacz w Google Scholar
Tommola H. 2020: Ostatsja s nosom i bez nosa – on changing and staying the same, „Slavistika”, t. 24, nr 2, s. 69–79.
Zobacz w Google Scholar
Traugott E.C. 2006: Semantic change. Bleaching, strengthening, narrowing, extension, [w:] K. Brown (red.), Encyclopedia of language and linguistics, Elsevier, Amsterdam–Boston–Heidelberg etc., s. 124–131.
Zobacz w Google Scholar
Utsumi A. 2000: Verbal irony as implicit display of ironic environment. Distinguishing ironic utterances from nonirony, „Journal of Pragmatics”, vol. 32, no. 12, s. 1777–1806.
Zobacz w Google Scholar
Wiemer B. 2008: Zur Enantiosemie im strikten Sinn: zwischen Pragmatik und (lexikalischer) Semantik, [w:] B. Brehmer, K. Bente Fischer, G. Krumbholz (red.), Aspekte, Kategorien und Kontakte slavischer Sprachen. Festschrift für Volkmar Lehmann zum 65. Geburtstag, „Studien zur Slavistik” 16, Dr. Kovač, Hamburg, s. 404–416.
Zobacz w Google Scholar
WSJP PAN: Wielki słownik języka polskiego PAN, red. P. Żmigrodzki (online: https://wsjp.pl, dostęp: 7 listopada 2025).
Zobacz w Google Scholar
Wysocka A. 2022: Eptonim w funkcji nazwy własnej. Motywacja, kontekst, intencja (na przykładzie frazy Jeszcze w zielone gramy), „Prace Filologiczne”, t. 77, s. 559–570.
Zobacz w Google Scholar
Ziembiński Z. 1987: Logika praktyczna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Żabowska M. 2024: Monosemia i polisemia, [w:] M. Grochowski (red.), Przewodnik językowo-encyklopedyczny po gramatyce semantycznej języka polskiego w ujęciu historycznym, t. 1: Artykuły problemowe, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków, s. 241–249.
Zobacz w Google Scholar