Chronologizacja leksyki w Wielkim słowniku języka polskiego PAN – założenia, dotychczasowe wyniki i możliwości wykorzystania w badaniach historycznojęzykowych
Abstrakt
W artykule został przedstawiony zakres informacji chronologizacyjnych udostępnionych do tej pory w Wielkim słowniku języka polskiego PAN (WSJP PAN) oraz ich użyteczność dla językoznawców zainteresowanych historią słownictwa polskiego. W pierwszej części autorzy omawiają: 1) teoretyczne założenia poszukiwań chronologizacyjnych; 2) empiryczne podstawy chronologizacji; 3) sposoby pozyskiwania danych z WSJP PAN. Druga część artykułu poświęcona jest wyjaśnieniu przykładowych problemów badawczych na podstawie słownikowych informacji chronologizacyjnych. Zanalizowane zagadnienia to: 1) wpływ przemian kulturowych na rozwój określonych pól semantycznych; 2) odzwierciedlenie postępu technicznego w leksyce; 3) wpływ wydarzeń historycznych na pojawienie się nowych wyrazów; 4) oddziaływanie wybitnych twórców na język; 5) przenikanie wyrazów gwarowych do polszczyzny ogólnej. W zakończeniu autorzy zachęcają innych badaczy do poszukiwania nowych zastosowań danych chronologizacyjnych zawartych w WSJP PAN.
Bibliografia
Apresjan J. 1993: Językoznawstwo teoretyczne, modele formalne języka i leksykografia systemowa, przeł. J. Berej, [w:] J. Bartmiński, R. Tokarski (red.), O definicjach i definiowaniu, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 9–33.
Zobacz w Google Scholar
Bajerowa I. 1980: Wpływ techniki na ewolucję języka polskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Bandtkie J.S. 1806: Słownik dokładny języka polskiego i niemieckiego do podręcznego używania dla Polaków i Niemców, Wilhelm Gottlieb Korn, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Bednarczuk L. 2007: Najstarsze polskie słowa. Słownik chronologiczny języka polskiego do końca XIII wieku, [w:] R. Laskowski, R. Mazurkiewicz (red.), Amoenitates vel lepores philologiae, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Lexis, Kraków, s. 17–29.
Zobacz w Google Scholar
Bednarczuk L. 2018: Początki i pogranicza polszczyzny, Lexis, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
DWDS: Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache (online: www.dwds.de, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
ESXVII: Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku, red. W. Gruszczyński (online: https://sxvii.pl, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
Gajda S. 1988: O pojęciu idiostylu, [w:] J. Brzeziński (red.), Język osobniczy jako przedmiot badań lingwistycznych, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Zielonej Górze, Zielona Góra, s. 23–34.
Zobacz w Google Scholar
Google Books (online: books.google.pl, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
Karaś M. 1975: Przedmowa, [w:] M. Karaś (red.), Słownictwo gwarowe a kultura. Księga referatów. Kraków, 26–29 XI 1973 r., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 5.
Zobacz w Google Scholar
Karaś M. 1976: O rzekomej roli pisarzy w kształtowaniu języka literackiego (na przykładzie języka polskiego), „Język Polski” LVI, z. 1, s. 16–26.
Zobacz w Google Scholar
KartXVII–XVIII: Kartoteka Słownika języka polskiego XVII i 1. połowy XVIII wieku (online: www.rcin.org.pl/dlibra/publication/20029?language=en, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
Klemensiewicz Z. 1961: Mickiewicz w dziejach języka polskiego, [w:] Z. Klemensiewicz, W kręgu języka literackiego i artystycznego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 233–279.
Zobacz w Google Scholar
Knapiusz G. 1643: Thesaurus Polonolatinograecus seu Promptuarium linguae Latinae et Graecae, t. 1, Typis & Sumptu Francisci Caesarij, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
KorBa: Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII w. (do 1772 r.), online: tekstów polskich z XVII i XVIII w. (do 1772 r.) (online: https://korba.edu.pl, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
Kozłowska A. 2023: Jeszcze o wpływie użytkowników na kształt polszczyzny, [w:] D. Kowalska, A. Lenartowicz-Zagrodna, M. Pietrzak, E. Woźniak (red.), Na szlakach dawnej i współczesnej polszczyzny. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Danucie Bieńkowskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 155–175.
Zobacz w Google Scholar
Kucharzyk R. 2016: O przenikaniu słownictwa gwarowego do języka Internetu, „Prace Filologiczne”, t. 69, s. 285–298.
Zobacz w Google Scholar
Kuraszkiewicz W., Olesch R. (oprac. i wyd.) 1983–1985: Der polnische Wortbestand in J. Mączyńskis Lexicon Latino-Polonicum aus dem Jahre 1564, t. 1–2, Böhlau, Köln–Wien.
Zobacz w Google Scholar
KWJP: Korpus Współczesnego Języka Polskiego (online: kwjp.ipipan.waw.pl, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
L: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. 1–6, Drukarnia XX. Pijarów, Warszawa 1807–1814.
Zobacz w Google Scholar
Lewaszkiewicz T. 2021: Życiorys językowy Adama Mickiewicza a problem monografii jego języka, [w:] E. Horyń, E. Młynarczyk, P. Żmigrodzki (red.), Język polski – między tradycją a współczesnością. Księga jubileuszowa z okazji stulecia Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków, s. 494–504.
Zobacz w Google Scholar
Miśkiewicz M. 2023: O możliwości wykorzystania chronologizacji WSJP PAN do badania zjawiska przenikania wyrazów gwarowych do polszczyzny ogólnej, [w:] B. Osowski, J. Kobus, P. Michalska-Górecka, A. Piotrowska-Wojaczyk (red.), Język w regionie, region w języku 5, Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”, Poznań, s. 203–222.
Zobacz w Google Scholar
M–W: Merriam-Webster.com Dictionary (online: www.merriam-webster.com, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
NKJP: Narodowy Korpus Języka Polskiego (online: www.nkjp.pl, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
NSP: Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy z lat 1972–1981, red. D. Tekiel, cz. 1–2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1988; Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy z lat 1985–1992, red. T. Smółkowa, cz. 1–2, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1998; Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy z lat 1993–2000, red. T. Smółkowa, cz. 1–4, Lexis, Kraków 2004–2006; Nowe słownictwo polskie. Materiały z prasy z lat 2001–2005, red. T. Smółkowa, cz. 1–5, Lexis, Kraków 2010–2014.
Zobacz w Google Scholar
OED: Oxford English Dictionary (online: www.oed.com, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
POLONA (online: https://polona.pl oraz https://polona2.pl, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
Rospond S. 1972: Rola wielkich pisarzy w kształtowaniu języka ogólnonarodowego, [w:] J. Zaleski (red.), Symbolae polonicae in honorem Stanislai Jodłowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław s. 137–144.
Zobacz w Google Scholar
SJPDor: Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. 1–11, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958–1969.
Zobacz w Google Scholar
SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa (t. 1–34), K. Mrowcewicz (t. 35–39), t. 1–22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1994, t. 23–39, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1995–2021.
Zobacz w Google Scholar
SStp: Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 1–9, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–1987, t. 10–11, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1988–2002.
Zobacz w Google Scholar
SW: Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiecki, t. 1–7, nakł. prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, Warszawa 1898–1927.
Zobacz w Google Scholar
SWil: Słownik języka polskiego, t. 1–2, wyd. staraniem i kosztem M. Orgelbranda, Wilno 1861.
Zobacz w Google Scholar
Szober S. 1929–1930: Życie wyrazów, t. 1–2, Gebethner i Wolff, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Śliwiński W. 1978: Z zagadnień przenikania wyrazów gwarowych do współczesnego języka ogólnopolskiego, [w:] M. Szymczak (red.), Z zagadnień słownictwa współczesnego języka polskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 183–200.
Zobacz w Google Scholar
Troc M.A. 1764: Nowy dykcjonarz, to jest mownik polsko-niemiecko-francuski…, t. 3, nakł. Jana Fryderyka Gledycza, Lipsk.
Zobacz w Google Scholar
Urbańczyk S. 1968: Rola wielkich pisarzy złotego wieku na tle innych czynników kształtujących normy języka literackiego, [w:] S. Urbańczyk, Szkice z dziejów języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 147–186.
Zobacz w Google Scholar
WSJP PAN: Wielki słownik języka polskiego PAN, red. P. Żmigrodzki (online: https://wsjp.pl, dostęp: 1 czerwca 2025).
Zobacz w Google Scholar
Żmigrodzki P. 2024: Polska leksykografia jednojęzyczna pierwszej połowy XX wieku, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków.
Zobacz w Google Scholar