Od spójnika warunkowego do czasowego. Przyczynek do historii zdań czasowych w języku polskim
Słowa kluczowe
zdania czasowe
partykuły restryktywne
ikoniczność
Jak cytować
Abstrakt
Celem artykułu jest opis relacji między zdaniami warunkowymi eksceptywnymi i zdaniami następczości czasowej. Dlatego konieczne było wprowadzenie do opisu rzadko stosowanych w językoznawstwie polonistycznym pojęć skali pragmatycznej i implikatury skalarnej. Skalarność pomogła doprecyzować opis rozwoju funkcjonalnego spójnika stpol. aliż(e) ‘chyba że; aż’. Twierdzimy, że znaczenie czasowe spójnika aliż(e) ‘aż’ jest wtórne względem znaczenia warunkowego ‘chyba że’, a zmiana ‘chyba że’ → ‘aż’ polega na rzutowaniu restryktywności związanej ze zdaniem warunkowym eksceptywnym na oś czasu. Podobny proces rzutowania obserwowany jest także w przypadku zdań czasowych ze spójnikiem niż, przy czym punktem wyjścia były zdania porównawcze. Zmiana ‘chyba że’ → ‘aż’ wydaje się mieć charakter jednokierunkowy i jest przejawem działania ikoniczności w języku.
Bibliografia
Auwera van der J. 1997: Conditional perfection, [w:] A. Athanasiadou, R. Dirven (red.), On conditionals again, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia, s. 169–190.
Zobacz w Google Scholar
Bertocchi A., Maraldi M. 2009: Conditionals and concessives, [w:] Ph. Baldi, P. Cuzzolin (red.), New perspectives on historical Latin syntax, t. 4: Complex sentences, grammaticalization, typology, De Gruyter/Mouton, Berlin–Boston, s. 93–193.
Zobacz w Google Scholar
Bhatt R., Lipták A. 2009: Matching effects in the temporal and locative domains, [w:] A. Lipták (red.), Correlatives cross-linguistically, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia, s. 343–372.
Zobacz w Google Scholar
Boryś W. 2005: Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
BP: O. Aleknavičienė, Jono Bretkūno POSTILĖ. Studija, faksimilė ir kompaktinė plokštelė, Lietuvių kalbos instituto leidykla, Vilnius 2005.
Zobacz w Google Scholar
Dancygier B., Sweetser E. 2005: Mental spaces in grammar. Conditional constructions, Cambridge University Press, Cambridge.
Zobacz w Google Scholar
DP: Mikalojaus Daukšos 1599 metų Postilė ir jos šaltiniai. Postilla Catholicka. Tái est: Iźguldimas Ewangeliu kiekwienos Nedelos ir szwętes per wissús metús. Per Kúnigą Mikaloiv Davkszą Kanonîką Médnikų… 1599, red. J. Palionis, Baltos lankos, Vilnius 2000.
Zobacz w Google Scholar
Fintel von K. 1991: Exceptive conditionals. The meaning of unless, „North East Linguistics Society”, vol. 22, s. 135–148.
Zobacz w Google Scholar
Gebauer J. 1970: Slovník staročeský. Druhé, nezměněné vydání, Academia, Praha (online: https://vokabular.ujc.cas.cz/informace.aspx?t=GbSlov&o=slovniky, dostęp: 5 maja 2025).
Zobacz w Google Scholar
Greenberg J.H. 1963: Some universals of grammar with particular reference to the order of meaningful elements, [w:] J.H. Greenberg (red.), Universals of language, MIT Press, Cambridge (Mass.), s. 58–90.
Zobacz w Google Scholar
Haiman J. (red.) 1985: Iconicity in syntax, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia.
Zobacz w Google Scholar
Haspelmath M. 1995: Indefinite pronouns, Clarendon Press, Oxford.
Zobacz w Google Scholar
Haspelmath M., König E. 1998: Concessive conditionals in the languages of Europe, [w:] J. van der Auwera (red.), Adverbial constructions in the languages of Europe, Mouton de Gruyter, Berlin–New York, s. 563–640.
Zobacz w Google Scholar
Hermann E. 1926: Litauische Studien. Eine historische Untersuchung schwachbetonter Wörter im Litauischen, Weidmannsche Buchhandlung, Berlin.
Zobacz w Google Scholar
Holvoet A. 2003: Sujungiamieji ir prijungiamieji sakiniai formos bei funkcijos požiūriu, [w:] A. Holvoet, A. Judžentis (red.), Sintaksinių ryšių tyrimai, Lietuvių kalbos institutas, Vilnius, s. 99–114.
Zobacz w Google Scholar
Ickler N. 1977: Topicalization and relativization in Old Russian, [w:] Proceedings of the 3rd Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society, s. 656–669.
Zobacz w Google Scholar
Jakobson R. 1989: W poszukiwaniu istoty języka, [w:] M.R. Mayenowa (red.), Roman Jakobson – w poszukiwaniu istoty języka. Wybór pism, t. 1, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 115–134.
Zobacz w Google Scholar
Klemensiewicz Z. 1965: Składnia, [w:] Z. Klemensiewicz, T. Lehr-Spławiński, S. Urbańczyk (red.), Gramatyka historyczna języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 393–508.
Zobacz w Google Scholar
Kortmann B. 1997: Adverbial subordination. A typology and history of adverbial subordinators based on European languages, Mouton de Gruyter, Berlin–New York.
Zobacz w Google Scholar
König E. 1985: On the history of concessive connectives in English. Diachronic and synchronic evidence, „Lingua”, vol. 66, s. 1–19.
Zobacz w Google Scholar
König E. 1986: Conditionals, concesive conditionals and concessives. Areas of contrast, overlap and neutralization, [w:] E.C. Traugott, A. ter Meulen, J. Snitzer Reilly, Ch.A. Fergusson (red.), On conditionals, Cambridge University Press, Cambridge, s. 220–246.
Zobacz w Google Scholar
König E. 1991: The meaning of focus particles. A comparative perspective, Routledge, London–New York.
Zobacz w Google Scholar
König E., Siemund P. 2000: Causal and concessive clauses. Formal and semantic relations, [w:] E. Couper-Kuhlen, B. Kortmann (red.), Cause – condition – concession – contrast. Cognitive and discourse perspectives, „Topics in English Linguistics”, vol. 33, Mouton de Gruyter, Berlin–New York, s. 341–360.
Zobacz w Google Scholar
Nau N., Ostrowski N. 2010: Background and perspectives for the study of particles and connectives in Baltic languages, [w:] N. Nau, N. Ostrowski (red.), Particles and connectives in Baltic, Vilniaus Universiteto Filologijos fakultetas, Asociacija „Academia Salensis”, Vilnius, s. 1–37.
Zobacz w Google Scholar
Ostrowski N. 2014: From sentence negation to connective. Old Lithuanian nei(gi) ‘and not; nor; than; before’, „Baltic Linguistics”, vol. 5, s. 123–143.
Zobacz w Google Scholar
Ostrowski N. 2022: O pochodzeniu pol. ile (stpol. jele), czyli gdy etymologia spotyka składnię, „Język Polski” CII, z. 3, s. 32–39.
Zobacz w Google Scholar
Ostrowski N. 2024a: Dlaczego spójnik jeśli ma partykułę pytajną -li? Uwagi do gramatykalizacji spójników warunkowych, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, t. 80, s. 193–205.
Zobacz w Google Scholar
Ostrowski N. 2024b: IE *-kwe ‘and; if ’ in Slavic languages, „Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis”, t. 141, s. 103–115.
Zobacz w Google Scholar
Ostrowski N. 2024c: O pochodzeniu spójnika przyzwalającego aczkolwiek, „Język Polski” CIV, z. 1, s. 111–120.
Zobacz w Google Scholar
Ostrowski N. 2025: Od warunku do dysjunkcji. O pochodzeniu stpol. lecz i stcz. leč ‘chyba że; albo’, „Polonica”, t. 45, s. 139–153.
Zobacz w Google Scholar
Ostrowski N. 2026: Pochodzenie zaimków słowiańskich kolě i koli. Przyczynek do historii zdań względnych w językach słowiańskich na tle typologicznym, „Studia Językoznawcze”, t. 28, nr 1, s. 207–221.
Zobacz w Google Scholar
PS: K. Sirvydas, Punktay sakimu (1629–1644), [w:] A. Bezzenberger (red.), Litauische und Lettische Drucke des 16. Jahrhunderts, Heft 3, Robert Peppmüller, Göttingen 1882.
Zobacz w Google Scholar
SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa (t. 1–34), K. Mrowcewicz (t. 35–39), t. 1–22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1994, t. 23–39, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1995–2021.
Zobacz w Google Scholar
Sreznevskij I.I. 1893: Materialy dlâ slovarâ drevnerusskogo âzyka, t. 1: A–K, Sankt-Peterburg.
Zobacz w Google Scholar
SStp: Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 1–9, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–1987, t. 10–11, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1988–2002.
Zobacz w Google Scholar
Stassen L. 1985: Comparison and universal grammar, Basil Blackwell, Oxford–New York.
Zobacz w Google Scholar
Sweetser E. 1990: From etymology to pragmatics. Metaphorical and cultural aspects of semantic structure, Cambridge University Press, Cambridge.
Zobacz w Google Scholar
Traugott E.C. 1997: UNLESS and BUT conditionals. A historical perspective, [w:] A. Athanasiadou, R. Dirven (red.), On conditionals again, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia, s. 145–167.
Zobacz w Google Scholar
Wolanin H. 2012: Gramatyka opisowa klasycznej łaciny w ujęciu strukturalnym, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Zobacz w Google Scholar