O fennizmach i ich życiu we współczesnej polszczyźnie
Abstrakt
Artykuł podejmuje problematykę zapożyczeń leksykalnych z języka fińskiego obecnych we współczesnym języku polskim. Zapożyczenia te nazywa się fennizmami. Fennizmem jest jednostka, która została zapożyczona z języka fińskiego w sposób bezpośredni, bądź pośredni, bądź została zapośredniczona poprzez fiński z innego źródła (kryterium etymologiczne). Do zbioru fennizmów należą jednostki językowe zróżnicowane pod względem struktury, tj. leksemy proste, derywaty odzapożyczeniowe, złożenia, zestawienia, znaczenia, związki frazeologiczne itd. W pierwszej części pracy zawarto przegląd zagadnień związany z badaniem importów fińskich. W części drugiej opisano wybrane jednostki słowne (hakapelita, sauna, muminek, sisu, salmiak, kalsarikänni(t)), ich derywaty i użycie.
Bibliografia
Basse von M. 2009: Słownik wyrazów obcych, Literat, Toruń.
Zobacz w Google Scholar
Bednarczuk L. 1968: Ze stosunków językowych bałtosłowiańsko-ugrofińskich, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN – Oddział w Krakowie”, t. 12, s. 481–483.
Zobacz w Google Scholar
Bednarczuk L. 1976: Zapożyczenia ugrofińskie w językach bałtosłowiańskich, „Acta Baltico-Slavica”, t. 9, s. 39–64.
Zobacz w Google Scholar
Bednarczuk L. 1992: Konwergencje między językami bałtosłowiańskimi a ugrofińskimi w aspekcie strukturalnym i arealnym, [w:] W. Smoczyński, A. Holvoet (red.), Colloquium Pruthenicum Primum. Papers from the First International Conference on Old Prussian held in Warsaw, September 30th – October 1st, 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 99–119.
Zobacz w Google Scholar
Bednarczuk L. 1996: Convergences entre les langues balto-slave et finno-ougriennes, [w:] M.M.J. Fernandez, R. Raag (red.), Contacts des langues et de cultures dans l’aire baltique: mélanges offerts à Fanny de Sivers, Uppsala Multiethnic Papers, vol. 39, Centre for Multiethnic Research Uppsala University, Uppsala, s. 49–62.
Zobacz w Google Scholar
Bednarczuk L. 1999: Stosunki językowe na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, Oficyna Wydawnicza „Edukacja”, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Bełza S. 1896: W kraju tysiąca jezior (z podróży i przechadzek po Finlandyi), Gebethner i Wolff : Księgarnia Grendyszyńskiego, Warszawa–Petersburg.
Zobacz w Google Scholar
Buncler A. 2014: Fińskie pojęcie sisu i jego definicje słownikowe, [w:] A. Stolarczyk-Gembiak, M. Woźnicka (red.), Zbliżenia. Językoznawstwo – literaturoznawstwo – translatologia, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Koninie, Konin, s. 11–23.
Zobacz w Google Scholar
DG: L. Echard, K. Vosgien, Dykcyonarzyk geograficzny czyli opisanie krolestw, prowincyi, miast…, t. 1–3, przeł. F. Siarczyński, Drukarnia Piotra Dufour, Warszawa 1782.
Zobacz w Google Scholar
EJO: Encyklopedii językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański, wyd. 2 popr. i uzup., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999.
Zobacz w Google Scholar
Juslenius D. 1745: Suomalaisen Sana-Lugun Coetus, Lars Salvius, Stockholm.
Zobacz w Google Scholar
Kalima J. 1936: Itämerensuomalaisten kielten balttilaiset lainasanat, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, Helsinki.
Zobacz w Google Scholar
Kozłowski J.K. (zebr.) 1885: Ludowe nazwy niektórych roślin z Prus Królewskich, „Pamiętnik Fizjograficzny”, t. 5, s. 11–14.
Zobacz w Google Scholar
Kudzinowski C. 1964: Fińsko-słowiańskie stosunki językowe, [w:] W. Kowalenko, G. Labuda, T. Lehr-Spławiński (red.), Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, t. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 58–60.
Zobacz w Google Scholar
L: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. 1–6, Drukarnia XX. Pijarów, Warszawa 1807–1814.
Zobacz w Google Scholar
Lehr-Spławiński T. 1946: O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Poznań.
Zobacz w Google Scholar
Maciej z Miechowa 1972: Opis Sarmacji azjatyckiej i europejskiej, oraz tego, co się w nich znajduje, przeł. T. Bieńkowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Mikkola J.J. 1932: Paikannimien alalta III, „Virittäjä”, nr 36, s. 399–400.
Zobacz w Google Scholar
Mizerski W. (red.) 2000: Język polski. Encyklopedia w tabelach, Adamantan, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
MSGM: Mały słownik gwary mazurskiej, red. E. Kruk, nowa wersja, poszerzona w listopadzie 2011 r., Mazurskie Towarzystwo Ewangelickie, Diecezja Mazurska Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczpospolitej Polskiej (online: http://www.diec.mazurska.luteranie.pl/pl/biuletyn/msgwarymazur.htm, dostęp: 3 kwietnia 2024).
Zobacz w Google Scholar
MSSiMP: Miejski słownik slangu i mowy potocznej (online: https://www.miejski.pl/, dostęp: 15 maja 2025).
Zobacz w Google Scholar
OED: Oxford English Dictionary (online: https://www.oed.com, dostęp: 27 kwietnia 2025).
Zobacz w Google Scholar
OJ UW: Obserwatorium Językowe Uniwersytetu Warszawskiego: Najnowsze Słownictwo Polskie (online: https://nowewyrazy. uw.edu.pl/, dostęp: 27 kwietnia 2025).
Zobacz w Google Scholar
Pessel W.K. 2013: „Muminki-skurwysynki”. Kilka głosów tradycji z Doliny, [w:] R. Chymkowski, Ł. Bukowiecki, M. Czemarmazowicz, W.K. Pessel, M. Zimniak-Hałajko (red.), Peryferie kultury. Szkice ofiarowane profesorowi Rochowi Sulimie, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 316–323.
Zobacz w Google Scholar
Rozwadowski J. 1913: Studia nad nazwami wód słowiańskich, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Rybarski M. 2023: Neologizmy słowotwórcze w Obserwatorium Językowym Uniwersytetu Warszawskiego (na materiale haseł opracowanych do lutego 2022 roku). Część 1: Substantywne derywaty proste, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, nr 2, s. 129–149.
Zobacz w Google Scholar
SJP PWN: Słownik języka polskiego PWN (online: https://sjp.pl, dostęp: 15 maja 2025).
Zobacz w Google Scholar
SJPDor: Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. 1–11, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958–1969.
Zobacz w Google Scholar
SSA: Suomen sanojen alkuperä. Etymologinen sanakirja, red. E. Itkonen, t. I, SKS, Kotimaisten Kielten Tutkimuskeskus, Jyväskylä–Helsinki (online: https://kaino.kotus.fi/ses/, dostęp: 15 sierpnia 2025).
Zobacz w Google Scholar
SStp: Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 1–9, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–1987, t. 10–11, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 1988–2002 (online: https://pjs.ijppan.pl/sstp.html).
Zobacz w Google Scholar
SWil: Słownik języka polskiego, t. 1–2, wyd. staraniem i kosztem M. Orgelbranda, Wilno 1861.
Zobacz w Google Scholar
[Szafarkiewicz B.J. (red.)] 1846: Léouzon Le Duc, La Finlande, son histoire primitive, sa mythologie, sa poésie epigne, avec la traduction de sa grande epopée le Kalewala, „Przegląd Poznański”, t. 3, s. 458–459.
Zobacz w Google Scholar
Szcześniak K. 2014: Kadyk, czym jest i na jakich obszarach jest?, „Studia Rossica Gedanensia”, t. 1, s. 89–99.
Zobacz w Google Scholar
Timofeeva O. 2013: The wor(l)ds of Kalevala. Finnish lexical loans in modern English, [w:] J. Tyrkkö, O. Timofeeva, M. Salenius (red.), Ex Philologia Lux. Essays in Honour of Leena Kahlas-Tarkka, Mémoires de la Société Néophilologique, Helsinki, s. 159–185.
Zobacz w Google Scholar
Walczak B. 2001: Kontakty polszczyzny z językami niesłowiańskimi, [w:] J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 527–539.
Zobacz w Google Scholar
Wasilewski L. 1925: Finlandja. Z mapą polityczno-etnograficzną i 9 ilustracjami, nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
WIEP: Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna, t. 1–22, Wydawnictwo Gutenberga, Kraków 1929–1938 (online: https://www.gutenberg.czyz.org/, dostęp: 27 kwietnia 2025).
Zobacz w Google Scholar
Wikisłownik: Wikisłownik wolny wielojęzyczny (online: https://pl.wiktionary.org/wiki/sauna#pl, dostęp: 8 maja 2025).
Zobacz w Google Scholar
Witalisz A. 2016: Przewodnik po anglicyzmach w języku polskim, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Witczak K.T. 2020a: Are there traces of a Finno-Ugric substratum in Proto-Slavic?, „Slavistična Revija”, nr 68(1), s. 73–89.
Zobacz w Google Scholar
Witczak K.T. 2020b: Zapożyczenia ugrofińskie w języku prasłowiańskim, [w:] U. Wójcik, V. Jaros (red.), Przeszłość w języku zamknięta II. In memoriam Andreae Bańkowski, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa, s. 1–18.
Zobacz w Google Scholar
Witczak K.T. 2023a: Prasłowiańskie *čižь, *čižьkъ, *čižikъ ‘czyżyk (Spinus spinus L.)’. Wyraz rodzimy czy ugrofińskie zapożyczenie?, „Rasprave Instituta za hrvatski jezik i jezikoslovlje”, t. 49, nr 2, s. 323–342.
Zobacz w Google Scholar
Witczak K.T. 2023b: Z badań nad wpływem ugrofińskim na prasłowiańską terminologię drzewną, „Slavia”, t. 92, nr 1, s. 1–17.
Zobacz w Google Scholar
Witczak K.T., Wojan K. 2025: Czy fińskie äiti ‘matka’ jest zapożyczeniem gockim?, „Prace Językoznawcze” XXVII, nr 2, s. 201–216.
Zobacz w Google Scholar
Wojan K. 2010: Przypadkowe i nieprzypadkowe wędrówki leksemów, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.
Zobacz w Google Scholar
Wojan K. 2014: Jałowiec/kadyk w świetle „etymologii globalnej”, „Studia Rossica Gedanensia”, t. 1, s. 100–141.
Zobacz w Google Scholar
Wojan K. 2016: Język fiński w teorii i praktyce, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.
Zobacz w Google Scholar
Wojan K. 2017: Świat ugrofiński w słownikach polskich, [w:] J. Wawrzyńczyk, P. Wierzchoń (red.), Wokół „300 tysięcy polskich słów”. Wstęp do hasłownikologii, BEL Studio, Warszawa, s. 241–390.
Zobacz w Google Scholar
Wojan K. 2021: Polska fennistyka. Bibliografia dorobku. Wybór z lat 1824–2021, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.
Zobacz w Google Scholar
WSJP PAN: Wielki słownik języka polskiego PAN, red. P. Żmigrodzki (online: https://wsjp.pl/, dostęp: 2 maja 2025).
Zobacz w Google Scholar