Najstarsze germańskie zapożyczenia w polszczyźnie odziedziczone z języka prasłowiańskiego
Abstrakt
W artykule podjęto próbę wyodrębnienia najstarszych germańskich zapożyczeń odziedziczonych z języka prasłowiańskiego obecnych w polszczyźnie. Autorzy przedstawiają listę 95 potencjalnych pożyczek germańskich w języku prasłowiańskim, określają, które z nich przetrwały przynajmniej do okresu nowopolskiego, a następnie, głównie w oparciu o kryteria językoznawcze (odpowiedniości dźwiękowe, przejrzystość struktury morfologicznej), tworzą listę 23 najbardziej prawdopodobnych najstarszych zapożyczeń germańskich.
Bibliografia
Bańkowski A. 2000: Etymologiczny słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Basaj M., Siatkowski J. 2006: Bohemizmy w języku polskim. Słownik, Uniwersytet Warszawski, Wydział Polonistyki, Instytut Slawistyki Zachodniej i Południowej, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Boček V. 2010: Studie k nejstarším romanismům ve slovanských jazycích, Nakladatelství Lidové nowiny, Praga.
Zobacz w Google Scholar
Borowiec K. 2012: Kanon wiedzy na temat tzw. etnogenezy Słowian. Czas przełomu, „Kwartalnik Językoznawczy”, nr 1, s. 1–37.
Zobacz w Google Scholar
Boryś W. 2005: Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Brückner A. 1901: Cywilizacja i język. Szkice z dziejów obyczajowości polskiej, wyd. popr. i powiększone, Druk. K. Kowalewskiego, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Brückner A. 1927: Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Brückner A. 1929: Die germanischen Elemente im Gemeinslavischen, „Archiv für slavische Philologie” XLII, s. 125–146.
Zobacz w Google Scholar
Czarnecki J. 1975: The Goths in Ancient Poland, University of Miami Press, Coral Gables, FL.
Zobacz w Google Scholar
Derksen R. 2008: Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon, Brill, Leiden– Boston.
Zobacz w Google Scholar
Dewing H.B. 1962: Procopius in seven volumes, with an English translation by H.B. Dewing, vol. 4: History of the Wars, William Heinemann Ltd, Harvard University Press, London–Cambridge.
Zobacz w Google Scholar
Gołąb Z. 1992: The origins of the Slavs. A linguist’s view, Slavica Publishers, Columbus.
Zobacz w Google Scholar
Gołąb Z. 2004: O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Habrajska G., Rychło M., Witczak K.T. 2020: Collective nouns denoting trees in the Scandinavian languages, „Scandinavian Philology”, vol. 18, no. 2, s. 261–283.
Zobacz w Google Scholar
Hirt H. 1898: Zu den germanischen Lehnwörtern im Slavischen und Baltischen, „Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur” XXIII, s. 330–351.
Zobacz w Google Scholar
Holzer G. 2005: Zur relativen Datierung prosodischer Prozesse im Gemeinslavischen und frühen Kroatischen, „Wiener Slavistisches Jahrbuch”, Vol. 51, s. 31–71.
Zobacz w Google Scholar
Jasiński T. 2020: Rozważania o praojczyźnie Słowian, „Historia Slavorum Occidentis”, t. 2, nr 25, s. 11–90.
Zobacz w Google Scholar
Kiparsky V. 1934: Die gemeinslavischen Lehnwörter aus dem Germanischen, Druckerei der Finnischen Literaturgeselschaft, Helsinki.
Zobacz w Google Scholar
Kluge-Seebold F. 2011: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, De Gruyter, Berlin–Boston.
Zobacz w Google Scholar
KNStp: A. Krasnowolski, W. Niedźwiedzki, Słownik staropolski, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa 1920.
Zobacz w Google Scholar
Korbut G. 1893: Wyrazy niemieckie w języku polskim pod względem językowym i cywilizacyjnym, „Prace Filologiczne” IV, s. 345–560.
Zobacz w Google Scholar
Kowalski A.P., Rychło M. 2020: Gothic containers from organic materials and their cognates, „Journal of Indo-European Studies”, vol. 48, no. 3–4, s. 425–443.
Zobacz w Google Scholar
Kuryłowicz J. 1951: Związki językowe słowiańsko-germańskie, „Przegląd Zachodni”, nr 5–6, s. 191–206.
Zobacz w Google Scholar
L: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. 1–6, Drukarnia XX. Pijarów, Warszawa 1807–1814.
Zobacz w Google Scholar
Lehr-Spławiński T. 1927: Pochodzenie i rozpowszechnienie wyrazu król w polszczyźnie i w innych językach słowiańskich, „Prace Filologiczne” XII, s. 44–53.
Zobacz w Google Scholar
Mańczak W. 2017: Polski słownik etymologiczny, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Martynov V.V. 1963: Slavâno-germanskoe leksičeskoe vzaimodejstvie drevnejšej pory, Izdatelʹstvo Akademii nauk BSSR, Minsk.
Zobacz w Google Scholar
Miklosich F. 1867: Die Fremdwörter im Slavischen, „Denkschriften der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften”, phil.‑hist. Klasse, XV.
Zobacz w Google Scholar
MSGP: Mały słownik gwar polskich, red. J. Wronicz, Lexis, Kraków 2010.
Zobacz w Google Scholar
Noińska M., Rychło M. 2017: From Proto-Slavic into Germanic or from Germanic into Proto-Slavic? A review of controversial loanwords, „Studia Rossica Gedanensia”, nr 4, s. 39–51.
Zobacz w Google Scholar
Noińska M., Rychło M. 2019: The Indo-European heritage of the relatively secure Germanic loanwords in Proto-Slavic, [w:] A. Dudziak, A. Zlobin, M. Payunena (red.), The Indo-European legacy in language and culture. Selected issues, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn, s. 52–68.
Zobacz w Google Scholar
Nowakowski W. (red.) 2006: Goci i ich sąsiedzi na Pomorzu, Muzeum w Koszalinie, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Zakład Archeologii Uniwersytetu Gdańskiego, Koszalin.
Zobacz w Google Scholar
Orel V. 2003: A handbook of Germanic etymology, Brill, Leiden–Boston.
Zobacz w Google Scholar
Parczewski A. 1874: Podrzecze kaszubskie, przyczynek do dialektologii polskiej, „Gazeta Polska”, nr 191, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Plezia M. 1952: Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, Nakład i Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Poznań–Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Pronk-Tiethoff S. 2013: The Germanic loanwords in Proto-Slavic, Rodopi, Amsterdam–New York.
Zobacz w Google Scholar
Rychło M. 2013: English herd and Polish trzoda: how the two words developed from one Proto-Indo-European root, „Acta Neophilologica” XV, z. 1, s. 155–166.
Zobacz w Google Scholar
Rychło M. 2014a: Przejście pie. *p w pgerm. *f utrwalone w polsko-angielskich wyrazach pokrewnych: praformy różniące się budową słowotwórczą oraz późniejsze zmiany modyfikujące skutki prawa Grimma, „Język Polski” XCIV, z. 5, s. 452–462.
Zobacz w Google Scholar
Rychło M. 2014b: Ślady prawa Grimma w angielszczyźnie w zestawieniu z polskimi wyrazami pokrewnymi: pie. *p > pgerm. f, „Język Polski” XCIV, z. 3, s. 200–211.
Zobacz w Google Scholar
Rychło M. 2017: Kontrowersyjne ślady zmiany pie. *p > pgerm. *f utrwalone w polsko-angielskich wyrazach pokrewnych: zestawienia sporne i wczesne zapożyczenia, „Język Polski” XCVII, z. 3, s. 114–128.
Zobacz w Google Scholar
Rychło M. 2019: Contrasting cognates in modern languages from a diachronic perspective, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.
Zobacz w Google Scholar
Rychło M. 2021: Slavic and Germanic reflexes of Proto-Indo-European root *h2ueh1- ‘wind’. A comparative study, „Lege Artis. Language yesterday, today, tomorrow” vol. 6, no. 1, s. 190–231.
Zobacz w Google Scholar
Rychło M. 2026: Disparate cognates: Polish brzoza vs. English birch, „Lege Artis. Language yesterday, today, tomorrow”, vol. 11, no. 1.
Zobacz w Google Scholar
SGP PAN: Słownik gwar polskich, t. 1–10, red. M. Karaś (Źródła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–11, z. 1), R. Kucharzyk (t. 9, z. 2 – t. 11, z. 1), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1977–1991 (t. 1–3), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1992–2025 (t. 4–11, z. 1).
Zobacz w Google Scholar
SJPDor: Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. 1–11, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958–1969.
Zobacz w Google Scholar
Sławski F. 1952–1982: Słownik etymologiczny języka polskiego, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa (t. 1–34), K. Mrowcewicz (t. 35–39), t. 1–22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1994, t. 23–39, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1995–2021.
Zobacz w Google Scholar
SStp: Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 1–9, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–1987, t. 10–11, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1988–2002.
Zobacz w Google Scholar
Stender-Petersen A. 1927: Slavisch-germanische Lehnwortkunde, eine Studie über die ältesten germanischen Lehnwörter im Slavischen in sprach- und kulturgeschichtlicher Beleuchtung, Elanders boktr., Göteborg.
Zobacz w Google Scholar
Uhlenbeck C. 1893: Die germanischen Wörter im Altslavischen, „Archiv für slavische Philologie” XV, s. 481–492.
Zobacz w Google Scholar
USJP: Uniwersalny słownik język polskiego, red. S. Dubisz, t. 1–6, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.
Zobacz w Google Scholar
Witczak K.T., Habrajska G., Rychło M. 2022: Proto-Slavic collectives in *-ьje from a historical and comparative perspective, „Slavistična revija”, t. 70, nr 2, s. 157–173.
Zobacz w Google Scholar
Witczak K.T., Rychło M. 2023: Pytheas of Massalia and his voyage to the North Atlantic in the light of onomastics, „Eos. Commentarii Societatis Philologae Polonorum”, t. 110, s. 83–107.
Zobacz w Google Scholar
WSJP PAN: Wielki słownik języka polskiego PAN, red. P. Żmigrodzki (online: https://wsjp.pl, dostęp: październik 2025).
Zobacz w Google Scholar