Użycie wyrazów pan i pani w funkcji zaimkowo-adresatywnej przed końcem XVIII wieku
Słowa kluczowe
historia języka polskiego
pan/pani
zaimki grzecznościowe
filologia
Jak cytować
Abstrakt
W artykule poddano weryfikacji sugerowane w literaturze najwcześniejsze przykłady użycia wyrazów pan i pani w funkcji zaimkowo-adresatywnej. Poprzez szczegółową analizę filologiczną i kontekstową autorzy wykazują, że przywoływane przykłady szesnastowieczne (Figliki M. Reja, Szachy J. Kochanowskiego, Dworzanin polski Ł. Górnickiego), końca XVII wieku (rozmówki P. Michaela) oraz z 1766 roku (list aktorki A. Prusinowskiej) nie stanowią pewnych poświadczeń rozpatrywanej funkcji. Za najwcześniejsze wiarygodne przykłady należy uznać dopiero zapisy z 1781 roku (komedie F. Zabłockiego) lub z księgi anegdot K. Żery (po 1773 roku).
Bibliografia
Averbah Û.L. 1967: V poiskah istiny (Zapiski grossmejstera), Fizkultura i sport, Moskva.
Zobacz w Google Scholar
Betsch M. 2000: Diskontinuität und Tradition im System der tschechischen Anredepronomina. 1700–1850, Verlag Otto Sagner, München.
Zobacz w Google Scholar
Bobrowicz J.N. 1839: Zbiór pamiętników o dawnej Polszcze, t. 2, Breitkopf i Haertel, Lipsk.
Zobacz w Google Scholar
Brückner A. 1905: Mikołaj Rej. Studjum krytyczne, Skład Główny w Ksiẹgarni Spółki Wydawn. Polskiej, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Chlebowski B. 1884: Pobyt Kochanowskiego na dworach panów małopolskich, pomiędzy Wisłą a Sanem, i słówko w wpływie Ariosta na polskiego poetę. Przyczynek biograficzno-krytyczny, „Tygodnik Ilustrowany” IV, nr 88, s. 146–148.
Zobacz w Google Scholar
Cybulski M. 1994: Pan i sługa. Niektóre społeczne uwarunkowania zmian w polskich obyczajach językowych, [w:] E. Wrocławska (red.), Uwarunkowania i przyczyny zmian językowych. Zbiór studiów, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa, s. 31–39.
Zobacz w Google Scholar
Cybulski M. 2005: Znaczenie źródeł z kresów północno-wschodnich dla historii polskich obyczajów językowych, „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” L, s. 21–34.
Zobacz w Google Scholar
Cybulski M. 2015: O rzadkich średniopolskich formach adresatywnych, [w:] P. Stalmaszczyk, I. Jaros (red.), Amor verborum nos unit. Studia poświęcone pamięci Profesora Sławomira Gali, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 45–52.
Zobacz w Google Scholar
Drungilas J. 2022: „Zakon szlachecki”: rola szlachty podlaskiej w dziejach prowincji litewskiej franciszkanów konwentualnych (druga połowa XVIII – początek XIX w.), „Rocznik Lituanistyczny”, t. 8, s. 255–271.
Zobacz w Google Scholar
Eales R. 1985: Chess: The History of a Game, B.T. Batsford Ltd, London.
Zobacz w Google Scholar
EncPow: Encyklopedyja powszechna, t. 14, S. Orgelbrand, Warszawa 1863.
Zobacz w Google Scholar
Karpluk M. 1980: Ze staropolskiej terminologii ludycznej: szachy, „Język Polski” LX, z. 2–3, s. 84–104.
Zobacz w Google Scholar
Kochanowski J. 1923: Szachy, M. Arct i S-ka, Lublin.
Zobacz w Google Scholar
Kochanowski J. 1972: Dzieła polskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Kott J. 1967 (red.): Teatr Narodowy 1765–1794, oprac. J. Jackl, B. Król-Kaczorowska, J. Pawłowiczowa, K. Wierzbicka-Michalska, Z. Wołoszyńska, W. Zawadzki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Krawczuk W., Kulecki M. 2010 (oprac.): Sumariusz Metryki Koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Wojciecha Baranowskiego z okresu marzec 1588 – grudzień 1590 MK 135 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, Wydawnictwo DiG, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Krzyżanowski J. 1930: Nieco o „Szachach” Jana Kochanowskiego (studjum z dziejów romansu staropolskiego), „Pamiętnik Lubelski”, t. 1, s. 352–372.
Zobacz w Google Scholar
Krzyżanowski J. 1953: Ludowość w poezji Kochanowskiego, „Pamiętnik Literacki” XLIV, z. 3–4, s. 1–28.
Zobacz w Google Scholar
Krzyżanowski J. 1960: Mądrej głowie dość dwie słowie, t. 2: Dwie nowe centurie przysłów polskich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Kupść B.S., Muszyńska K. 1967: Korespondencja Józefa Andrzeja Załuskiego. 1724–1736, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Murray H.J.R. 1913: A History of Chess, Clarendon Press, Oxford.
Zobacz w Google Scholar
Łaziński M. 2006: O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar
Łoś J. 1916: Od „ty” do „pan”, „Język Polski” III, z. 1, s. 1–10.
Zobacz w Google Scholar
Oslon M. 2024: Forms of address, [w:] M.L. Greenberg, L.A. Grenoble, S. Dickey, M.U. Fidler, R. Genis, M. Łaziński, M. Oslon, A. Peti-Stantić, M. Uhlik, B. Wiemer, N.V. Zorixina-Nilsson (red.), Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online (online: referenceworks.brill.com/display/entries/ESLO/COM-039812.xml, dostęp: 3 grudnia 2024).
Zobacz w Google Scholar
Pawłowska A. 2014: Formuły werbalne polskiej etykiety językowej od połowy XVIII do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Analiza socjolingwistyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Zobacz w Google Scholar
Reger Nelska W.: 1912. Partya Kochanowskiego, „Szachista Polski” IV, s. 49–50.
Zobacz w Google Scholar
SPJK: Słownik polszczyzny Jana Kochanowskiego, t. 1–5, red. M. Kucała, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 1994–2012.
Zobacz w Google Scholar
SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa (t. 1–34), K. Mrowcewicz (t. 35–39), t. 1–22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–1994, t. 23–39, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1995–2021.
Zobacz w Google Scholar
SStč: J. Gebauer, Slovník staročeský, t. 1–2, Unie, Praha 1903–1916.
Zobacz w Google Scholar
SStp: Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 1–9, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–1987, t. 10–11, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1988–2002.
Zobacz w Google Scholar
Stone G. 1984: Honorific pronominal address in Polish before 1600, „Oxford Slavonic Papers” XVII, s. 45–56.
Zobacz w Google Scholar
Stone G. 1985: Polish pronominal address in the seventeenth century, „Oxford Slavonic Papers” XVIII, s. 55–66.
Zobacz w Google Scholar
Stone G. 1989: Formy adresatywne języka polskiego w osiemnastym wieku, „Język Polski” LXIX, z. 3–5, s. 135–142.
Zobacz w Google Scholar
Ševčenko I. 1967: Rozważania nad „Szachami” Jana Kochanowskiego, „Pamiętnik Literacki” LVIII, z. 2, s. 341–361.
Zobacz w Google Scholar
Weintraub W. 1983: Kochanowski’s Gambit: Kochanowski’s Szachy and Vida’s Scacchia ludus, „Harvard Ukrainian Studies” VII, s. 655–665.
Zobacz w Google Scholar
Wierzbicka K. 1951: Źródła do historii Teatru Warszawskiego od roku 1762 do roku 1833, cz. I: Czasy stanisławowskie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Zobacz w Google Scholar
Wiszniewski M. 1845: Historya literatury polskiej, t. 7, nakładem autora, Kraków.
Zobacz w Google Scholar
Wojtkowska-Maksymik M. 2015: Alcune tracce del Decameron nei Figliki di Mikołaj Rej, [w:] P. Salwa, W. Olszaniec (red.), Boccaccio e la nuova ars narrandi, Instytut Filologii Klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Warszawa, s. 159–171.
Zobacz w Google Scholar
Żera K. 1980: Vorago rerum. Torba śmiechu. Groch z kapustą. A każdy pies z innej wsi…, wstęp, komentarz i oprac. K. Żukowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Zobacz w Google Scholar