Najnowszy numer

Zeszyt 3. rocznika XCVII

 

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

  • WŁADYSŁAW T. MIODUNKA: O potrzebie opisu i kształtowania świadomości językowej współczesnych Polaków
    Artykuł rozpoczyna się od przeglądu polskich prac na temat świadomości językowej. Wśród nich wyróżniają się dwie monografie historyczne, które odnoszą się do świadomości całego społeczeństwa polskiego – od X do XV wieku (K. Maćkowiak 2011) oraz w okresie 1918–1939 (M. Sagan-Bielawa 2014). Autorzy innych prac analizują świadomość polskich grup społecznych, żyjących współcześnie. W części drugiej autor przedstawił definicje świadomości językowej K. Maćkowiaka i M. Sagan-Bielawy oraz cechy świadomości językowej według P. Scherfera (1983), a także definicję postaw wobec języka A. Markowskiego (1999). Mimo że wielu autorów proponowało wcześniej prowadzenie badań świadomości językowej Polaków, nie powstał żaden program takich badań. Dlatego autor proponuje siedmiopunktowy program badań świadomości językowej współczesnych Polaków, także tych mieszkających poza Polską. Artykuł kończy część poświęcona kształtowaniu świadomości językowej w przyszłości. Autor omawia tu prace analizujące fakt, że ok. 70% polskich migrantów europejskich nie przekazuje języka polskiego swoim dzieciom, uważając go za niepotrzebny.
  • MIROSŁAWA SAGAN-BIELAWA: Polszczyzna (nie tylko) dla Polaków. Pozycja języka w świecie w opinii studentów
    Artykuł omawia wyniki badań sondażowych przeprowadzonych wśród studentów kierunków humanistycznych i ścisłych uczelni z Krakowa, Gliwic i Wrocławia. Ich celem było sprawdzenie, jakie są wyobrażenia i sądy na temat znaczenia języka polskiego w świecie. W ankiecie zadawano zróżnicowane pytania: o pozycję polszczyzny w Unii Europejskiej ze względu na liczbę użytkowników, o nauczanie polskiego jako języka obcego i egzaminy certyfikatowe oraz o zadania polityki językowej państwa. Zebrany materiał pokazuje nie tylko wiedzę studentów i ich opinie, ale ujawnia poziom świadomości językowej wyrażający się w docenianiu bądź niedocenianiu potencjału własnego języka. Badania sprawdzały też trwałość pewnych stereotypów wśród młodzieży, takich jak zagrożenie języka przez wpływy obce lub wizerunek polszczyzny jako języka trudnego.
  • ADAM PAWŁOWSKI: Odmiana nazw niektórych firm i produktów jako przedmiot polityki językowej
    Przedmiotem artykułu jest przedstawienie i omówienie wyników badań pilotażowych, których celem było rozpoznanie postaw użytkowników języka wobec praktyki komunikacyjnej polegającej na nieodmienianiu nazw firm, produktów i brandów handlowych w dyskursie reklamy i kryptoreklamy. Wykorzystany materiał badawczy pochodził z ankiet przeprowadzonych wśród studentów reprezentujących różne kierunki. Uzyskane wyniki wskazują na znaczną skalę akceptacji wyrażeń niepoprawnych, zawierających nieodmienione formy rzeczownika, ale powtarzanych nachalnie w mediach. Za najskuteczniejsze narzędzie analizy tego zjawiska uznano aparat teoretyczny i metodykę polityki językowej.
  • ARTUR REJTER: Nazwy własne w literaturze a pamięć kulturowa
    Artykuł dotyczy relacji między nazwami własnymi w literaturze i pamięcią kulturową. Ten typ relacji może być postrzegany zarówno w mikro-, jak i makroskali, co oznacza, że propria mogą być rozważane jako znaki kultury lokalnej, na przykład polskiej, lub większej formacji kulturowej, takiej jak europejska. Pamięć kulturowa jest rozumiana jako specyficzny zbiór form symbolicznych obecnych w różnych przestrzeniach. Literaturę można rozważać jako jedną z nich. Przykłady przywołane w tekście pochodzą z różnych epok literackich, konwencji i trendów estetycznych (barok, socrealizm, literatura współczesna). Przeprowadzone obserwacje dowiodły, że nazwy własne w literaturze stanowią znak pamięci kulturowej tak w formie konwencjonalnej, jak i oryginalnej (odkrywczej). Analizy potwierdziły także zasadność podobnych badań, zwłaszcza gdy nazwę własną poddać obserwacji w jej tekstowym, gatunkowym i dyskursowym kontekście. Ponadto warto podkreślić, że opracowanie potwierdza niezależność onomastyki literackiej jako dyscypliny badań humanistycznych.
  • MAGDALENA GRAF: Ce n’est pas IPA, to Stare ALE jare. Globalne – etniczne – lokalne w nazwach własnych alkoholi
    W artykule omówiono – na przykładzie wybranych nazw wina, wódki i piwa – w jaki sposób w przestrzeni onomastycznej zachodzi rywalizacja pomiędzy tendencjami globalizacyjnymi a chęcią odzwierciedlenia w nazwie tożsamości lokalnej (w jej szerokim i wąskim rozumieniu). Uwaga autorki koncentruje się na tych nazwach napojów alkoholowych, które konotują informacje o ich lokalności i tradycyjności. Ze względu na wyzyskanie narzędzi badawczych pragmatyzmu zagadnienie to obserwowane jest z perspektywy odbiorcy onimicznego komunikatu.
  • JUSTYNA B. WALKOWIAK: Piekielny czy Piekielna? Konotacja nazwisk przymiotnikowych a wybór przez kobiety ich męskiej postaci
    Celem artykułu było zbadanie związku między postrzeganiem nazwisk zakończonych na -y, -i, a wyborem przez kobiety ich męskiej bądź żeńskiej postaci. Wybrano 50 nazwisk jednoznacznie przymiotnikowych (tj. nieużywanych w formie zakończonej na -a przez mężczyzn), równobrzmiących ze współcześnie używanymi przymiotnikami potencjalnie odnoszącymi się do człowieka (np. Chuda, Szalona, Głucha), o frekwencji co najmniej 200. Sto respondentek poproszono o ocenę każdego z nich w skali od 1 do 5, a następnie sprawdzono, czy istnieje korelacja pomiędzy średnią oceną danego nazwiska a odsetkiem kobiet noszących w 2002 roku jego postać męską. Wykazano istnienie ujemnej korelacji: im gorzej oceniane nazwisko, tym wyższy procent kobiet wybiera jego formę męską. Dodatkowo stwierdzono, że nazwiska o najwyższej frekwencji są oceniane wyłącznie dobrze lub bardzo dobrze, co można tłumaczyć tzw. efektem czystej ekspozycji („podoba mi się to, co dobrze znam”).
  • VIOLETTA JAROS: Nazwy maskujące w emigracyjnych listach Joachima Lelewela pisanych do przyjaciół i znajomych
    Przedmiotem artykułu są nazwy maskujące odnoszące się do antroponimów, socjoideonimów oraz toponimów, wyekscerpowane z korespondencji emigracyjnej Joachima Lelewela. Analizowane nazwy maskujące mają zasadniczo motywację polityczno-społeczną. Niekiedy użycia pewnych typów określeń (głównie literonimów i sylabonimów) mogą być podyktowane ekonomią językową. Tworzywem językowym utajnionych propriów są nazwy własne i pospolite. Mechanizmy nazwotwórcze obejmują relacje: nazwa – nazwa oraz nazwa – desygnat. Do najczęściej reprezentowanych nazw tajnych należą kryptonimy, a spośród nich skrótowce. Wśród zamaskowanych nazw własnych wyraźnie dominują pseudonimy, w których funkcji występują imiona, nazwiska, przezwiska, etnonimy, toponimy i apelatywy.
  • PIOTR ZBRÓG: Jak w normie skodyfikowanej przechowuje się pamięć o recesywnych elementach języka
    W artykule opisano proces zachowywania jednostek recesywnych w wydawnictwach poprawnościowych, będących źródłami normy skodyfikowanej, na przestrzeni ostatnich stu lat. Były to np. formy interesa, czochrze, w Prusiech. Elementy takie, oznaczane m.in. jako rzadkie, dawne, wychodzące z użycia, przestarzałe, były wciąż w danym okresie składnikami normy językowej pewnej części użytkowników polszczyzny. Językoznawcy chcieli więc utrzymywać je także w normie skodyfikowanej, przynajmniej przez jakiś czas, aby zaświadczyć o ich dawnej poprawności. Stawiali przy nich kwalifikatory, ostrzegając przed ewentualnymi zastrzeżeniami co do aktualności elementów recesywnych. Losy takich jednostek były różne. W kolejnych badanych słownikach przestawano je podawać lub uznawano za błędne. Często jednak funkcjonowały jako recesywne aż do współczesności, a nawet powracały jako równoprawne warianty. Szczegółową typologię tych relacji omówiono w artykule.
  • RENATA KUCHARZYK: Neosemantyzacja przymiotnika flagowy we współczesnym języku polskim
    Przedmiotem artykułu jest rozwój semantyczny przymiotnika flagowy. Większość słowników języka polskiego odnotowuje tylko jedno znaczenie leksemu – ‘przymiotnik od flaga’. Okazuje się jednak, że we współczesnej polszczyźnie przymiotnik ten funkcjonuje w licznych nowych znaczeniach. Flagowy to m.in.: ‘najbardziej reprezentatywny dla jakiegoś okresu, ruchu, środowiska; sztandarowy’, ‘mający największą wartość, największe znaczenie, najlepszy’, ‘często spotykany; typowy, powszechny’. Neosemantyzacja tego leksemu to zapewne rezultat oddziaływania języka angielskiego, ale niewykluczony jest też rozwój na gruncie rodzimym.
  • MIKOŁAJ RYCHŁO: Kontrowersyjne ślady zmiany pie. *p > pgerm. *f utrwalone w polsko-angielskich wyrazach pokrewnych: zestawienia sporne i wczesne zapożyczenia
    Artykuł ten jest trzecim z serii tekstów poświęconych śladom prawa Raska-Grimma w angielszczyźnie w ujęciu kontrastywnym uwzględniającym polskie wyrazy pokrewne i koncentruje się na zestawieniach kontrowersyjnych. W pierwszej części uwzględnione zostały sporne wyrazy pokrewne, które nie występują w słownikach etymologicznych języka polskiego. Podzielone one zostały na trzy grupy: etymologie prawdopodobne, nie(zupełnie) jasne oraz niepewne i zagadkowe. Każdemu zestawieniu towarzyszy analiza najważniejszych rozbieżności wynikających ze zmian dźwiękowych, rozwoju semantycznego i budowy słowotwórczej prowadząca czasem do nowych interpretacji. W drugiej części przedstawione zostały polsko-angielskie pary zawierające taką samą odpowiedniość (pol. p /ang. f), która nie jest wynikiem pokrewieństwa, lecz skutkiem kontaktów językowych, a wśród nich przypadki wczesnych zapożyczeń germańskich w prasłowiańszczyźnie.

ZE ZJAWISK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA

  • PIOTR ŻMIGRODZKI: O nowych połączeniach przymiotnika rzemieślniczy

RECENZJE

  • MAGDALENA CZACHOROWSKA: Agnieszka Myszka, Urbanonimia Rzeszowa. Językowo-kulturowy obraz miasta
  • ANNA KOSTECKA-SADOWA: Język polski i polonistyka w Europie Wschodniej. Przeszłość i współczesność

KRONIKA

  • PRZEMYSŁAW WIATROWSKI: Sesja naukowa poświęcona pamięci Zofii Zierhofferowej

VARIA

  • Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego w 2016 roku (wersja skrócona)
  • Nowości wydawnicze